त्रिपुरासुन्दरी (Tripurasundari - Baitadi)

बैतडी जिल्लाको झुलाघाट नजिकै अवस्थित त्रिपुरासुन्दरी भगवती मन्दिर सुदूरपश्चिम नेपालका नौ भगवतीहरूमध्ये एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शक्तिपीठ हो। यसलाई स्थानीय भाषामा 'रणसैनी' भगवतीका नामले पनि पुजिन्छ।

इतिहास र पौराणिक किम्बदन्ती

यो मन्दिरलाई सतीदेवीको अङ्ग पतन भएको पवित्र स्थल मानिन्छ। 'रणसैनी' नामको बारेमा रोचक किम्बदन्ती छ। 'रण' को अर्थ युद्ध र 'सैनी' को अर्थ सैन्य हुन्छ। देवासुर संग्राममा भगवतीले देवताहरूको पक्ष लिएर युद्धमा सैन्यको भूमिका निर्वाह गरेकाले उनलाई रणसैनी भनिएको जनविश्वास छ। अर्को कथा अनुसार, कुमाउँबाट आएका मौनी क्षेत्रीले ल्याएको पाँच पाथी (रैण) जौ शिलामा परिणत भएको र त्यहीँ भगवतीको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। यस मन्दिरलाई नेपालका राजा रणबहादुर शाहकी कान्छी रानी ललित त्रिपुरासुन्दरी को नामसँग पनि जोडेर हेरिन्छ र शाह कालमा यसले राजकीय संरक्षण पाएको थियो।

वास्तुकला

त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। मन्दिरको छाना तामाले छाएको छ, जसले यसलाई भव्य र आकर्षक देखाउँछ। मन्दिरका टुँडाल, ढोका र खम्बाहरूमा अत्यन्तै सुन्दर काष्ठकला कुँदिएका छन्। मन्दिर परिसरमा एउटा विशाल काठे पिङ (झुला) रहेको छ, जुन यहाँको विशेष सांस्कृतिक आकर्षण हो। मन्दिरको पूजाआजा मुख्यतया पाण्डे र भट्ट ब्राह्मणहरूले गर्छन्।

जात्रा र परम्परा

यहाँको सबैभन्दा ठूलो मेला कार्तिक शुक्ल अष्टमी र नवमीका दिन लाग्दछ, जसलाई 'रणसैनी जाँत' भनिन्छ। यस जात्रामा सयौँको संख्यामा राँगा र बोकाको बलि दिने परम्परा छ, जुन सुदूरपश्चिमकै ठूला बलि हुने जात्राहरूमध्ये एक हो। भारतको सिमाना झुलाघाट नजिकै भएकाले पिथौरागढ र अल्मोडा क्षेत्रबाट ठूलो संख्यामा भारतीय तीर्थयात्रीहरू महाकाली नदी तरेर दर्शन गर्न आउने गर्दछन्।

पर्यटकीय महत्त्व

नेपाल सरकारले यस मन्दिरलाई देशका प्रमुख १०० पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा समावेश गरेको छ। धार्मिक आस्थाको केन्द्र हुनुका साथै यो मन्दिर सुदूरपश्चिमको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक पनि हो।