दामोदर द्वादशी व्रत कथा

ऋषि दुर्वासाजीले सत्यतपासँग भन्नुभयो - "मुने! विधिपूर्वक श्रावण शुक्ल द्वादशी व्रत गर्नाले जुन पुण्य फल प्राप्त हुन्छ, त्यसको वर्णन सुन।

प्राचीन कालको प्रसङ्ग हो, सत्ययुगमा एक अत्यन्त वीर, पराक्रमी र प्रसिद्ध राजा थिए जसको नाम नृग थियो। राजा नृगलाई शिकार खेल्ने व्यसन थियो। त्यसैले शिकारको इच्छाले उनी प्रायः वनमा घुमिरहन्थे।

कालान्तरमा एक पटक राजा नृग घोडामा चढेर एउटा घना जङ्गलमा गए। शिकारको लोभमा उनी जङ्गलको धेरै भित्रसम्म पुगे। त्यस जङ्गलमा सिंह, बाघ, हात्ती र सर्प आदि विभिन्न प्रकारका जीव-जन्तुहरू थिए। यी हिंस्रक पशुहरूका अतिरिक्त त्यस जङ्गलमा क्रूर डाँकाहरूको समूह पनि बस्दथ्यो।

राजा नृग त्यस निर्जन जङ्गलमा एक्लै गइरहेका थिए र उनीसँग कुनै सैनिक आदि थिएनन्। शिकार खेल्दाखेल्दै राजा नृग थाके र घोडालाई चर्नका लागि छोडेर स्वयं एउटा रुखमुनि विश्राम गर्न थाले। थकित भएका कारण राजालाई निन्द्रा लाग्यो र उनी यति गहिरो निन्द्रामा परे कि उनलाई केही थाहा भएन र रात पर्यो। चारैतिर अन्धकार मात्र देखिन्थ्यो।

रात पर्नेबित्तिकै क्रूर र दुष्ट व्याध (शिकारी) हरूको एउटा समूह त्यस जङ्गलमा आयो। त्यस समूहमा चौध हजार व्याधहरू थिए जो प्रायः निर्दोष पशुहरूको हत्या गर्थे। उनीहरू सबै मृगको शिकार गर्ने मनसायले त्यस जङ्गलमा आएका थिए।

ती व्याधहरूमध्ये एक वधिकको दृष्टि रुखमुनि सुतिरहेका राजा नृगमा पर्यो र उनले राजालाई विभिन्न प्रकारका रत्न र स्वर्ण आभूषणहरूले सुसज्जित देखे। व्याधहरूले देखे कि राजा गहिरो निन्द्रामा छन् र उनको शरीरको प्रत्येक अङ्ग दुर्लभ रत्न र स्वर्णले देदीप्यमान भइरहेको छ।

राजालाई यस अवस्थामा पाएर त्यस वधिकले तत्काल आफ्नो सरदारलाई यस विषय में सूचित गर्यो। स्वर्ण र दुर्लभ रत्नको लोभमा ती वधिकहरूका सरदारले राजा नृगको हत्या गर्ने निश्चय गरे। ती सबै क्रूर व्याधहरू तरबार आदि शस्त्रहरू लिएर रुखमुनि सुतिरहेका राजाको नजिक पुगे।

ती व्याधहरूले राजा नृगमाथि आक्रमण गर्न खोज्नेबित्तिकै राजाको शरीरबाट एक दिव्य देवी स्वरूपकी स्त्री प्रकट भइन्, जो चन्दन र माला आदिले सुसज्जित थिइन्। ती शक्ति रूपी देवीले चक्रको प्रहारबाट समस्त म्लेच्छ व्याधहरूको संहार गरिन्। ती दुष्टहरूको वध गरेपछि ती देवी तत्कालै पुनः राजा नृगको शरीरमा लीन भइन्।

त्यसपछि राजाको निन्द्रा खुल्यो र उनले आफ्नो अगाडि मृत अवस्थामा रहेका व्याधहरू र देवीलाई आफ्नो शरीरमा प्रवेश गर्दै गरेको देखे। त्यसैले आश्चर्यचकित भएर राजा पुनः आफ्नो घोडामा चढे र ऋषि वामदेवको आश्रमतर्फ लागे।

आश्रममा वामदेवजीलाई प्रणाम आदि गरेर राजाले आफ्नो मनको जिज्ञासा प्रकट गर्दै भने - 'हे मुनिवर! मेरो शरीरमा प्रवेश गर्ने ती स्त्री र त्यहाँ मृत अवस्थामा रहेका व्याधहरू को थिए? भगवन्! ममाथि कृपा गरेर यस आश्चर्यजनक घटनाको रहस्य बताइदिनुहोस्।'

ऋषि वामदेवजीले भन्नुभयो - 'हे राजन्! पूर्वजन्ममा तिमी शूद्र जातिमा जन्मिएका थियौ। त्यस समयमा तिमीले ब्राह्मणहरूको मुखबाट द्वादशी व्रतको अनुष्ठानको वर्णन सुन्यौ र पूर्ण विधि-विधानद्वारा श्रद्धापूर्वक त्यस व्रतको पालन गर्यौ। हे अनघ! त्यही पुण्यको फलस्वरूप तिमीलाई यस जन्ममा राज्य-वैभव आदिको सुख प्राप्त भएको छ। ती तिनै द्वादशी देवी हुन् जो विपत्तिको समयमा साकार रूपमा आएर तिम्रो रक्षा गर्छिन्। उनैले यी पापी र क्रूर व्याधहरूको संहार गरेकी हुन्। श्रावण महिनाको यो द्वादशी नै तिम्रो रक्षिका हो। उनको असीम शक्तिका कारण नै अचानक संकट आउँदा पनि तिमी सुरक्षित रहन्छौ। यसै द्वादशीको कृपाले तिमीलाई यो राज्यको सुख प्राप्त भएको छ। यो त एउटा द्वादशी व्रतको फल हो, यदि कुनै मानिसले बाह्र महिनाका सबै द्वादशीमा व्रत पालन गर्छ भने उसको पुण्यको त वर्णन गर्नै असम्भव छ। सबै द्वादशी व्रतको पुण्यफलले मानिस इन्द्रलोकमा प्रतिष्ठित हुन्छ।'

यसरी वामदेवजीबाट द्वादशी व्रतको रहस्य थाहा पाएर राजा नृग उनलाई नमस्कार गर्दै आफ्नो राज्यमा फर्किए र विधिवत् द्वादशी व्रतको पालन गर्न थाले। द्वादशी व्रतको प्रभावले उत्तम राजसी सुखहरूको आनन्द भोगर अन्तमा उनी भगवान विष्णुको लोकमा पुगे।"

॥ यस प्रकार श्रीवराहपुराणमा वर्णित श्रावण शुक्ल द्वादशी व्रत माहात्म्य सम्पूर्ण हुन्छ ॥