योगेश्वर द्वादशी व्रत कथा

ऋषि दुर्वासा भन्नुहुन्छ - "अगस्त्य मुनि पुष्कर तीर्थमा वास गरेपछि पुनः राजा भद्राश्वको भवनमा पाल्नुभयो। मुनिवरको दर्शन पाएर राजाको हृदय आनन्दित हुन थाल्यो र उनले विधिवत् पाद्य, अर्घ्य आदिद्वारा अगस्त्यजीको पूजन गरी उनलाई आसन प्रदान गरे।

त्यसपछि राजा भद्राश्वले अगस्त्य मुनिसँग भने - 'हे मुनिश्रेष्ठ! तपाईंको निर्देशानुसार मैले आश्विन महिनाको द्वादशीको नियमपूर्वक अनुष्ठान सम्पन्न गरें। त्यसैले अब कार्तिक महिनामा द्वादशी व्रत गर्नाले जुन पुण्यफल प्राप्त हुन्छ, त्यसको वर्णन गर्ने कृपा गर्नुहोस्।'

अगस्त्य मुनिले भन्नुभयो - 'हे राजन्! म कार्तिक महिनाको द्वादशी व्रतको फलको विधिवत् वर्णन गर्दछु, तिमी ध्यानपूर्वक सुन। व्रतीले मैले पूर्व वर्णित विधान अनुसार सङ्कल्पसहित स्नान गर्नुपर्छ। त्यसपछि ॐ सहस्रशिरसे नमः मन्त्रले भगवान नारायणको शिरको, ॐ पुरुषाय नमः ले भुजा, ॐ विश्वरूपिणे नमः ले कण्ठ, ॐ ज्ञानास्त्राय नमः ले अस्त्र, ॐ श्रीवत्साय नमः ले हृदय, ॐ जगद्ग्रसिष्णवे नमः ले उदर (पेट), ॐ दिव्यमूर्तये नमः ले कटिभाग (कम्मर) तथा ॐ सहस्रपादाय नमः ले चरण कमलको पूजा गर्नुपर्छ। विद्वान् पुरुषले अनुलोम क्रमले पनि पूजन गर्नुपर्छ। त्यसपछि ॐ दामोदराय नमः को उच्चारण गर्दै भगवान विष्णुका समस्त अङ्गहरूको एकसाथ पूजन गर्नुपर्छ।

पूजनपछि भगवानको प्रतिमाको अगाडि चारवटा कलश स्थापित गर्नुहोस्। ती चारवटै कलशमा यथाशक्ति रत्न राख्नुहोस् र तिनलाई सेतो चन्दनले लेपन गरी पुष्पमाला र सेतो वस्त्रले सुशोभित गर्नुहोस्। चारवटै कलशमा तिलले भरिएको तामाको पात्र राख्नुहोस् र तिनमा चार समुद्रको कल्पना गर्नुहोस्। त्यसपछि तिनको मध्य भागमा भगवान श्रीहरिको प्रतिमा स्थापित गरी विधिपूर्वक पूजा गर्नुहोस्। त्यस दिन रातमा जागरण गर्दै भगवानको मानसिक पूजन तथा वैष्णव यज्ञको अनुष्ठान गर्नुहोस्।

अनेक योगीहरू यस अवसरमा सोह्र दल भएको चक्रमा भगवान योगेश्वरको पूजा-अर्चना गर्छन्। त्यसैले यसलाई योगेश्वर द्वादशी पनि भनिन्छ। यसरी पूजन सम्पन्न भएपछि प्रातःकाल चार समुद्रको भावनाले कलशहरू चारजना ब्राह्मणलाई र प्रतिमा पाँचौँ वेदज्ञ ब्राह्मणलाई दान गरिदिनुहोस्। सामर्थ्य अनुसार दुई र चार प्रतिमा दान गर्ने पनि विधान छ।

यदि दान ग्रहण गर्ने ब्राह्मण पञ्चरात्र आगम आचार्य हुन् भने उनलाई दान गर्नाले एक हजार व्रतको पुण्य फल प्राप्त हुन्छ। जो यस व्रतको रहस्यको स्पष्ट वर्णन गर्न कुशल र मन्त्रोच्चारणसहित व्रतको विधि सम्पन्न गर्न सक्षम छ, त्यस्तो व्यक्तिलाई दान गर्नाले करोड गुणा फल प्राप्त हुन्छ।

आफ्नो गुरु हुँदाहुँदै अरू कसैको आश्रय स्वीकार गर्ने र उसको पूजन गर्ने मानिसको दुर्गति हुन्छ। उसले गरेका दान आदि कर्महरू निष्फल हुन्छन्। त्यसैले प्रयत्नपूर्वक सर्वप्रथम गुरुको आदर गर्नुपर्छ, त्यसपछि अरू कसैको सम्मान गर्नुपर्छ।

गुरु शिक्षित हुन् वा अज्ञानी, तर उनलाई भगवान श्रीहरिकै रूप मान्नुपर्छ। गुरुले उत्तम मार्गको अनुसरण गरुन् वा अधम मार्गको, तर शिष्यका लागि एकमात्र गुरु नै परम गति हुन्। जुन व्यक्तिले पहिले गुरुको सम्मान गरेर पछि मूर्खता र प्रमादको वशमा भई उनका प्रतिकूल आचरण गर्दछ, ऊ पतित भएर करोडौं युगसम्म घोर नरकको यातना भोग्दछ।

यस प्रकार कार्तिक शुक्ल द्वादशीको पावन अवसरमा भगवान विष्णुको पुनः विधिपूर्वक पूजा गर्नुपर्छ। त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएर यथाशक्ति दक्षिणा आदि प्रदान गरी सन्तुष्ट पार्नुपर्छ। यस व्रतको नाम धरणी व्रत पनि हो।'

अगस्त्य मुनिले भन्नुभयो - 'हे राजन्! प्राचीनकालमा दक्ष प्रजापतिले पनि यस व्रतको पालन गरेका थिए, जसको फलस्वरूप उनी प्रजापतिको पदमा प्रतिष्ठित भए र अन्त समयमा भगवान श्रीहरिमै विलीन भए। यसका अतिरिक्त पूर्वकालमा हैहय वंशका राजा कृतवीर्यले पनि श्रद्धापूर्वक यो व्रत गरेका थिए, जसको पुण्यफलले उनले एक उत्तम छोरा प्राप्त गरे जो संसारमा कार्तवीर्यको नामले विख्यात भए। त्यसपछि अन्त समयमा उनी पनि भगवान श्रीहरिको लोकमा पुगे।

शकुन्तलाले पनि यस व्रतको आचरण गरेकी थिइन्, जसको फलस्वरूप उनी चक्रवर्ती राजा भरतकी माताको रूपमा प्रतिष्ठित भइन्। यसै गरी पूर्व समयमा अनेक चक्रवर्ती राजाहरूले विधिवत् यस व्रतको पालन गरे, फलस्वरूप उनीहरू सबै प्रमुख चक्रवर्ती भए। कालान्तरमा पातालमा जलमग्न हुँदा देवी पृथ्वीले पनि यो श्रेष्ठ व्रत गरेकी थिइन्। देवी पृथ्वीलाई धरणी पनि भनिन्छ, त्यसैले यो धरणी व्रतको नामले लोकप्रिय भयो।

देवी पृथ्वीद्वारा श्रद्धापूर्वक व्रतको अनुष्ठान पूर्ण हुनेबित्तिकै भगवान श्रीहरि प्रसन्न हुनुभयो र भगवान वराहको रूपमा अवतरित हुनुभयो। त्यसपछि भगवान वराहले पृथ्वीलाई पातालबाट यसरी माथि उठाउनुभयो जसरी डुङ्गाले पानीमा डुब्दै गरेको प्राणीको रक्षा गर्दछ।' यसरी अगस्त्य मुनि राजा भद्राश्वलाई व्रतको विधान र माहात्म्य बुझाएर अन्तर्धान हुनुभयो।"

ऋषि दुर्वासा भन्नुहुन्छ - "हे मुने! मैले तिम्रो अगाडि धरणी व्रतको माहात्म्य वर्णन गरिदिएको छु। जुन उत्तम पुरुषले यस व्रतको श्रद्धापूर्वक पालन गर्नेछ, ऊ समस्त पापबाट मुक्त भएर अन्त समयमा अवश्य नै भगवान विष्णुको परम धाममा पुग्नेछ।"

॥ यस प्रकार श्रीवराहपुराणमा वर्णित कार्तिक शुक्ल द्वादशी व्रत माहात्म्य सम्पूर्ण हुन्छ ॥