मत्स्य द्वादशी व्रत कथा

सत्यतपाले ऋषि दुर्वासालाई निवेदन गर्दै भने - "हे मुनिश्रेष्ठ! कृपा गरेर तपाईं मलाई यस्तो कुनै साधन बताइदिनुहोस् जसद्वारा साधारण मानिसले पनि भगवान नारायणलाई सहजै प्राप्त गर्न सकोस्।"

ऋषि दुर्वासाले भन्नुभयो - "हे साधो! म एउटा अत्यन्त गोप्य व्रतको वर्णन गर्न गइरहेको छु। यस व्रतका प्रवर्तक साक्षात् भगवान नारायण हुनुहुन्छ। प्राचीन कालमा एक समय सम्पूर्ण पृथ्वी पातालको गर्भमा विलीन हुन लागेकी थिइन् र पृथ्वीको पार्थिव अंश पानीद्वारा नष्ट भएको थियो। चाँडै चारैतिर पानी नै पानी फैलियो र पृथ्वी रसातलमा विलीन भइन्।

त्यस समयमा देवी पृथ्वीले यस व्रतको पालन गरेकी थिइन्। रसातलमा देवी पृथ्वीले भगवान नारायणको व्रत र आराधना गरेकी थिइन्। देवी पृथ्वीले विभिन्न नियमहरूको पालन गर्दै यो व्रत गरेकी थिइन्। विधिवत् र भक्तिपूर्वक व्रतको पालन गर्नाले भगवान विष्णु उनीमाथि प्रसन्न हुनुभयो। तब ती भगवान श्रीहरिको कृपाले देवी पृथ्वी पातालबाट मुक्त भएर समतल धर्तीको रूपमा प्रतिष्ठित भइन्।"

व्याध र ऋषि सत्यतपाले जिज्ञासा प्रकट गर्दै सोधे - "हे मुनिवर! पृथ्वी देवीले जुन व्रत गरेकी थिइन्, त्यसको विधान र माहात्म्य के थियो, कृपया वर्णन गर्नुहोस्।"

ऋषि दुर्वासाले भन्नुभयो - "मार्गशीर्ष महिनाको दशमी तिथि आएपछि मानिसले नियम-संयमको पालन गर्दै स्वच्छ र पवित्र वस्त्र धारण गरेर भगवान श्रीहरिको पूजा गर्नुपर्छ। पूजनपछि विधिपूर्वक हवन पनि गर्नुपर्छ। प्रसन्नचित्त रहँदै व्रती मानिसले राम्ररी पकाइएको जौ आदि हविष्यान्न भोजनको रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ। त्यसपछि कम्तीमा पाँच पाइला टाढा गएर आफ्नो खुट्टा धुनुपर्छ।

त्यसपछि प्रातःकाल उठेर शौच कर्मबाट निवृत्त भई आठ औँला लामो दतिवनले दाँत माझेर मुखशुद्धि गर्नुपर्छ। दतिवन कुनै दूध आउने रुखको हुनुपर्छ। त्यसपछि विधिपूर्वक आचमन र शरीरका नौवटा द्वारहरूको स्पर्श गरेर भगवान जनार्दनको ध्यान गर्नुपर्छ। भगवानको ध्यान गर्दै निम्नलिखित मन्त्रको उच्चारण गर्नुहोस्:

शङ्खचक्रगदापाणिं किरीटिं पीतवाससम्। प्रसन्नवदनं देवं सर्वलक्षणलक्षितम्॥

भावार्थ - "भगवान श्रीहरि सर्वत्र विद्यमान हुनुहुन्छ, उहाँका भुजाहरूमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म सुशोभित छन्, उहाँले पहेँलो वस्त्र (पीताम्बर) धारण गर्नुभएको छ, उहाँको श्रीमुखमा मन्द-मन्द मनोहर मुस्कान छ र उहाँ समस्त प्रकारका शुभ लक्षणहरूले युक्त हुनुहुन्छ।"

ध्यानपछि भगवान जनार्दनको स्मरण गर्दै अञ्जलिमा जल लिएर निम्नलिखित मन्त्रको उच्चारण गर्दै उहाँलाई अर्घ्य अर्पण गर्नुहोस्:

एकादश्यां निराहारः स्थित्वा चैवापरेऽहनि। भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत॥

भावार्थ - "हे कमल जस्तै सुन्दर नयन भएका भगवान अच्युत! आज एकादशीको पावन तिथि हो। त्यसैले म निराहार रहेर उपवास बस्नेछु र भोलिपल्ट भोजन गर्नेछु। हे भगवन्! म तपाईंको शरणमा छु, तपाईं नै मेरो आश्रय हुनुहुन्छ, ममाथि कृपा गर्नुहोस्।"

यसरी अर्घ्य अर्पण गरेपछि दिनभर नियम-संयमका साथ व्रतको पालन गर्नुहोस्। रात्रिकालमा भगवान नारायणको नजिक आसन लगाएर ॐ नमो नारायणाय मन्त्रको एक हजार पटक जप गर्नुहोस्। एक हजार मन्त्र जप गरेपछि व्रतीले सुत्नुपर्छ।

प्रातःकाल यदि सम्भव भएमा समुद्रसम्म जाने कुनै नदी वा सरोवरमा अथवा घरमै हातमा माटो लिएर निम्नोक्त मन्त्रको उच्चारण गर्नुहोस्:

धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा। तेन सत्येन मे पापं यावन्मोचय सुव्रते॥ ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि त्वया स्पृष्टानि काश्यपि। तेनेमां मृत्तिकां त्वत्तो गृह्य स्थास्येऽद्य मेदिनि॥

भावार्थ - "हे देवि! तपाईं समस्त प्राणीहरूलाई धारण र उनीहरूको पोषण गर्नुहुन्छ। हे सुव्रते! यदि यो सत्य हो भने कृपया मेरा समस्त पापहरू शान्त पार्ने कृपा गर्नुहोस्। हे कश्यपपुत्री! अखिल ब्रह्माण्डमा रहेका समस्त तीर्थहरू तपाईंद्वारा स्पर्श गरिएका छन्। सबै तीर्थहरूलाई तपाईंले नै आफ्नो पिठ्युँमा धारण गर्नुभएको छ। हे भगवती पृथ्वी! यसै भावले म तपाईंबाट यो माटो ग्रहण गरेर आफ्नो शरीरमा धारण गर्दैछु।"

त्यसपछि निम्नोक्त मन्त्रको उच्चारण गर्दै जलका स्वामी देवता भगवान वरुणसँग प्रार्थना गर्नुहोस्:

त्वयि सर्वे रसा नित्याः स्थिता वरुण सर्वदा। तैरियं मृत्तिकां प्लाव्य पूतां कुरु च मां चिरम्॥

भावार्थ - "हे वरुण देव! सबै प्रकारका रस तपाईंमा सदैव विद्यमान रहन्छन्। तिनले यो माटोलाई भिजाएर मलाई पवित्र पार्ने कृपा गर्नुहोस्।"

उपरोक्त विधिले माटो र जल हातमा लिएर शिरमा लेपन गर्नुपर्छ। त्यसपछि बाँकी माटोलाई तीन पटक समस्त अङ्गहरूमा लगाएर र माथि वर्णित भगवान वरुणदेवको मन्त्र उच्चारण गर्दै स्नान गर्नुपर्छ। स्नानपछि सन्ध्या-तर्पण आदि नित्य-नियम सम्पन्न गरी मन्दिरमा जानुहोस्। त्यहाँ देवी श्रीलक्ष्मीसहित भगवान नारायणको षोडशोपचार विधिद्वारा सर्वाङ्ग पूजन गर्नुहोस्।

ॐ केशवाय नमः को उच्चारण गर्दै भगवानका दुवै श्रीचरणको पूजन गर्नुहोस्। ॐ दामोदराय नमः ले कटिभागको, ॐ नृसिंहाय नमः ले दुवै तिघ्राको, ॐ श्रीवत्सधारिणे नमः ले छातीको, ॐ कौस्तुभधारिणे नमः ले कम्मरको, ॐ लक्ष्मीपतये नमः ले हृदय प्रदेशको, ॐ त्रैलोक्यविजयायेति नमः ले दुवै भुजाको, ॐ सर्वात्मने नमः ले शिरको, ॐ रथाङ्गधारिणे नमः ले चक्रको, ॐ शङ्कराय नमः ले शङ्खको, ॐ गम्भीराय नमः ले गदाको र ॐ शान्तिमूर्त्तये नमः ले पद्मको पूजन गर्नुहोस्। यसरी श्रीहरिको सर्वाङ्ग पूजन गर्नुपर्छ।

यसरी समस्त देवताहरूका स्वामी भगवान नारायणको पूजा-अर्चना गरेपछि उहाँको अगाडि जलले भरिएका चारवटा कलश स्थापित गर्नुहोस्। यी चार कलशलाई चार समुद्र मानेर तिनको बीचमा एउटा पीठ वा चौकी राख्नुहोस् र त्यसमा एउटा वस्त्र बिछ्याउनुहोस्।

त्यसपछि यथाशक्ति सुन, चाँदी, तामा र काठको पात्र वा पलाँसको पातमा जल भरेर त्यसमा सबै अवयवहरूले युक्त भगवान मत्स्यको आभूषणले सुशोभित स्वर्णमयी प्रतिमा स्थापित गर्नुहोस्। त्यसपछि धूप, दीप, गन्ध, पुष्प, वस्त्र र नैवेद्य आदि उपचारद्वारा भगवानको षोडशोपचार पूजा गर्नुहोस्। पूजनपछि निम्नोक्त प्रकारले प्रार्थना गर्नुहोस्:

रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः। मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवानुद्धर केशव॥

भावार्थ - "हे भगवन्! जसरी पातालमा हराएका वेदहरूको तपाईंले उद्धार गर्नुभएको थियो, हे केशव! त्यसै गरी कृपया मेरो पनि उद्धार गर्नुहोस्।"

उपरोक्त विधि अनुसार पूजन गरेपछि प्रार्थना गरेर रात्रिकालमा भगवानको प्रतिमा नजिक भक्तिपूर्वक जागरण गर्नुपर्छ। प्रातःकाल स्थापित गरिएका चारवटै कलश चारजना ब्राह्मणलाई दान गरिदिनुहोस्। पूर्व दिशामा स्थापित कलश ऋग्वेदका ज्ञाता ब्राह्मणलाई, दक्षिणको कलश सामवेदी ब्राह्मणलाई र पश्चिम दिशामा रहेको कलश यजुर्वेदका ज्ञाता ब्राह्मणलाई अर्पण गर्नुपर्छ। उत्तर दिशामा स्थापित कलश आफ्नो इच्छा अनुसार कुनै पनि ब्राह्मणलाई दान गर्न सकिन्छ। कलश वितरण गरेपछि निम्नोक्त प्रकारले प्रार्थना गर्नुपर्छ:

ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वे सामवेदस्तु दक्षिणे। यजुर्वेदः पश्चिमतो अथर्वश्चोत्तरेण तु॥

भावार्थ - "पूर्व दिशाबाट ऋग्वेद, दक्षिण दिशाबाट सामवेद, पश्चिमबाट यजुर्वेद र उत्तरबाट अथर्ववेदले मेरो रक्षा गरून्।"

व्रतको अन्त्यमा सुनको प्रतिमा आचार्यलाई समर्पित गर्नुपर्छ। जसले यस विधि अनुसार गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, वस्त्र आदिद्वारा भगवानको विधिवत् पूजन गर्दछ र भगवानका पवित्र नामहरूको उच्चारण गर्दै उपरोक्त विधानले दान गर्दछ, उसले करोड गुणा फल प्राप्त गर्दछ। तर यदि गुरु वा आचार्यलाई दान गरेपछि मोह र आसक्तिका कारण अश्रद्धा भयो भने व्रतको फल क्षीण हुन्छ। विद्वान्हरूका अनुसार विधिको प्रकार वर्णन गर्ने सत्य पुरुष नै गुरु पदको अधिकारी हो।

यसरी द्वादशीका दिन विधिवत् दान गरेर पुनः भगवान विष्णुको पूजन गर्नुहोस् र यथाशक्ति उत्तम दक्षिणासहित ब्राह्मणहरूलाई श्रेष्ठ अन्नबाट निर्मित भोजन गराउनुहोस्। त्यसपछि व्रतीले स्वयं पनि मौन रहेर परिवारका सदस्यहरूसँग भोजन गर्नुपर्छ।"

ऋषि दुर्वासा भन्नुहुन्छ - "हे परम बुद्धिमान् सत्यतपा! यो कल्याणकारी व्रत मत्स्य द्वादशीको नामले वर्णन गरिएको छ। जसले विधिपूर्वक मत्स्य द्वादशी व्रतको पालन गर्दछ, अब म उसले प्राप्त गर्ने पवित्र पुण्यफलको वर्णन गर्दछु, तिमी ध्यानपूर्वक सुन। हे महाभाग! मेरा हजार मुख भएर र ब्रह्माजी जस्तै दीर्घायु भएर मात्र यस व्रतको फल पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सम्भव होला, तैपनि यस व्रतको परिचय दिने उद्देश्यले वर्णन गर्दैछु।

हे ब्रह्मन्! ४३ लाख २० हजार वर्षको एक चतुर्युगी हुन्छ। यस्ता ७१ युगको एक मन्वन्तर हुन्छ। ब्रह्माजीको एक दिन १४ मन्वन्तरको हुन्छ र त्यति नै सङ्ख्याको रात हुन्छ। यसरी ३० दिनको एक महिना र १२ महिनाको एक वर्ष हुन्छ। १०० वर्षको ब्रह्माजीको आयु हुन्छ। जसले विधिवत् मत्स्य द्वादशी व्रतको पालन गर्दछ, ऊ ब्रह्माजीको आयु समाप्त नहुन्जेल ब्रह्मलोकमा निवास गर्दछ। जब ब्रह्माजीको आयु पूर्ण हुन्छ, तब त्यो मानिस उहाँकै स्वरूपमा समाहित हुन्छ। पुनः ब्राह्मी सृष्टि आरम्भ हुँदा ऊ एक महान् दिव्य पुरुषको रूपमा जन्म लिएर तपस्वी वा राजाको रूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ।

सकाम वा निष्काम जुनसुकै भावले यो व्रतको पालन गर्नाले यस लोकमा गरिएका घोरभन्दा घोर पाप तत्काल नष्ट हुन्छन्। यस लोकमा जो दरिद्र वा आफ्नो राज्यबाट विहीन छन्, उनीहरूले पनि द्वादशी व्रतको फलले राजसी सुख प्राप्त गर्न सक्छन्। सन्तान सुखको कामनाले यो व्रत गर्नाले सौभाग्यवती स्त्रीलाई धर्मज्ञ छोरा प्राप्त हुन्छ। पुरुषको अगम्या स्त्रीसँग सम्बन्ध भएमा प्रायश्चित्तको रूपमा मत्स्य द्वादशी व्रतको पालन गर्नुपर्छ। यसो गर्दा ऊ पापमुक्त हुन्छ। धेरै वर्षसम्म ब्रह्म सम्बन्धी क्रिया त्याग गर्ने मानिसले यदि द्वादशी व्रतको अनुष्ठान गर्दछ भने ऊ वैदिक संस्कारले सम्पन्न हुन्छ। हे महामुने! यस विषयमा अब धेरै के भनूँ? यस व्रतको तुलनामा अरू कुनै व्रत छैन।

हे ब्रह्मन्! अप्राप्य वस्तुलाई पनि प्राप्य बनाउने यो मत्स्य द्वादशीको व्रत यथाशक्ति निरन्तर गर्नुपर्छ। पातालमा जलमग्न भएपछि देवी पृथ्वीले पूर्ण विधि-विधानले यो व्रतको पालन गरेकी थिइन्। हे तात! यस सम्बन्धमा अरू विचार गर्नु अनावश्यक छ। जसले दीक्षा लिएको छैन र जो नास्तिक छ, उसको अगाडि यो विधानको वर्णन गर्नु अनुपयुक्त छ। देवता र ब्राह्मणसँग द्वेष गर्नेलाई यो व्रत बताउनु हुँदैन। यो व्रतले समस्त पापहरू शान्त पार्दछ, त्यसैले यो व्रतको विषयमा केवल गुरुप्रति श्रद्धा राख्ने व्यक्तिलाई मात्र बताउनु पर्छ।

यस व्रतको भक्तिपूर्वक पालन गर्ने मानिसले यस जन्ममा धन, धान्य र सौभाग्य प्राप्त गर्दछ। उसले अनेक प्रकारका श्रेष्ठ स्त्रीहरू प्राप्त गर्दछ। जसले श्रद्धापूर्वक मत्स्य द्वादशी व्रत माहात्म्यको श्रवण वा पाठ गर्दछ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।"

॥ यस प्रकार श्रीवराहपुराणमा वर्णित मत्स्य द्वादशी व्रत माहात्म्य सम्पूर्ण हुन्छ ॥