पद्मनाभ द्वादशी व्रत कथा

ऋषि दुर्वासाले ऋषि सत्यतपालाई भन्नुभयो - "हे महामते! आश्विन महिनाको शुक्ल पक्षमा पद्मनाभ द्वादशी व्रत गर्नाले जुन पुण्यफल प्राप्त हुन्छ, त्यसको वर्णन सुन।

सत्ययुगमा एक अत्यन्त बलवान, पराक्रमी र शक्तिशाली राजा थिए जसको नाम भद्राश्व थियो। राजा भद्राश्वकै नामबाट भद्राश्ववर्ष विख्यात भएको हो। कालान्तरमा कुनै समयमा राजा भद्राश्वको भवनमा अगस्त्य मुनि पाल्नुभयो। मुनिश्रेष्ठको दर्शन पाएर राजाले उहाँको उचित स्वागत सत्कार गरे र भने - 'हे मुनिवर! हजुरको पुण्यप्रद दर्शन पाएर म धन्य भएँ, भन्नुहोस् प्रभु! म हजुरको कसरी सेवा गरुँ?'

अगस्त्य मुनिले भन्नुभयो - 'हे राजन्! म सात रातसम्म तिम्रो भवनमा निवास गर्ने इच्छाले यहाँ आएको हुँ।' राजाले नतमस्तक भएर प्रणाम गर्दै मुनिवरलाई भने - 'भगवन्! यो त मेरो लागि सौभाग्य र हर्षको विषय हो, हजुर अवश्य नै यहाँ निवास गर्ने कृपा गर्नुहोस्।'

राजा भद्राश्वकी एक अत्यन्त सुन्दरी र रूपवती रानी थिइन्। ती रानीको नाम कान्तिमती थियो। कान्तिमतीको रूप, सौन्दर्य र तेज यस्तो थियो, मानौं सबै बाह्र आदित्यहरू एकत्रित भएर चमक दिइरहेका हुन्। त्यसैगरी राजाको सेवामा पाँच सय सुन्दरीहरू संलग्न थिए, जो आफ्नो व्रतमा संयमित थिए। ती सबै पाँच सय स्त्रीहरू अत्यन्त मधुर स्वभावका थिए र दासी जस्तै निरन्तर कार्यमा तत्पर रहन्थे। कान्तिमतीलाई नै राजाको पटरानी हुने सौभाग्य प्राप्त थियो।

राजा भद्राश्व सधैं रानी कान्तिमतीको सुन्दर र प्रसन्न मुखमण्डल हेरिरहन्थे। एक दिन त्यस रूप-सौन्दर्य र तेजले सम्पन्न कान्तिमतीमा अगस्त्य मुनिको दृष्टि पर्यो। त्यसका साथै मुनिवरले रानीको डरले निरन्तर कार्यमा संलग्न सुन्दरीहरूलाई पनि देख्नुभयो। ती परम सुन्दरी र रूपवती रानीलाई देखेको केही समयपछि ऋषि अगस्त्य हर्षित हुँदै भन्नुभयो - 'हे राजन्! तिमी धन्य छौ, धन्य छौ।'

त्यसैगरी दोस्रो दिन पनि रानीलाई देखेर अगस्त्य मुनिले भन्नुभयो - 'अहो! यो त समस्त विश्व वञ्चित रह्यो।' त्यसपछि तेस्रो दिन रानी कान्तिमतीलाई हेर्दै भन्न थाल्नुभयो - 'अहो! यी मूर्खहरूले भगवान गोविन्दलाई पनि चिन्दैनन्, जसले केवल एक दिनको प्रसन्नताले यस राजालाई यो सबै प्रदान गरिदिनुभयो।' चौथो दिन अगस्त्य मुनिले आफ्ना दुवै हात माथि उठाएर ठूलो स्वरमा भन्न थाल्नुभयो - 'हे जगत्प्रभो! हजुरलाई कोटी-कोटी धन्यवाद। स्त्रीहरू धन्य छन्, ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य! तिमीहरूलाई फेरि-फेरि धन्यवाद छ। हे भद्राश्व! तिमीलाई धन्यवाद छ। हे अगस्त्य! तिमी पनि धन्य छौ। प्रह्लाद र महाव्रती ध्रुव! तिमीहरू सबै धन्य छौ।'

यसरी ठूलो स्वरमा बोल्दै अगस्त्य मुनि राजा भद्राश्वका अगाडि नाच्न थाल्नुभयो। अगस्त्य मुनिलाई यस अवस्थामा देखेर रानी लगायत सबै आश्चर्यचकित भए र राजाले सोधे - 'हे मुनिवर! हजुर यसरी हर्षित हुनुको कारण के हो? हजुर यसरी आनन्दित भएर किन नाचिरहनुभएको छ?'

अगस्त्य मुनिले भन्नुभयो - 'हे राजन्! यो घोर आश्चर्यको विषय हो। तिमी कति ठूलो अज्ञानी हौ, साथै तिम्रो अनुसरण गर्ने यी मन्त्री, पुरोहित र अन्य सेवकहरू पनि महामूर्ख नै हुन्, जसले मेरो कुरा बुझ्न सकेका छैनन्।'

मुनिवरले यसो भनेपछि राजाले हात जोडेर बिन्ती गरे - 'हे ब्रह्मन्! हजुरको यो पहेली हामी जस्ता मूढमति प्राणीहरूको समझभन्दा बाहिर छ। त्यसैले हे महाभाग! हजुरले नै अनुग्रह गरेर हामीलाई यस रहस्यको बारेमा बताउने कृपा गर्नुहोस्।'

मुनिवर अगस्त्यले भन्नुभयो - 'हे राजन्! प्राचीन कालमा कुनै नगरमा हरिदत्त नामका एक वैश्य बस्दथे। तिम्री यी रानी कान्तिमती पूर्वजन्ममा हरिदत्त वैश्यको भवनमा दासीको काम गर्थिन्। त्यस जन्ममा पनि तिमी नै यिनका पति थियौ। तिमी पनि हरिदत्तकोमा सेवकको रूपमा काम गर्थ्यौ। कुनै समयमा त्यस वैश्यले आश्विन महिनाको शुक्ल पक्षको द्वादशीको व्रत नियमपूर्वक गर्ने विचार गरे। स्वयं भगवान विष्णुको मन्दिरमा उनले पुष्प र धूप आदिले भगवानको विधिवत् पूजा-अर्चना गरे। तिमी दुवै पति-पत्नी त्यस वैश्यको सुरक्षा र सेवाको लागि उनीसँगै थियौ। पूजापछि ती वैश्य आफ्नो घर फर्के, तर दियो ननिभोस् भन्नका लागि उनले तिमी दुवैलाई त्यहीँ बस्ने आज्ञा दिए।

ती वैश्य गएपछि तिमी दुवै दियोलाई राम्रोसँग बालेर त्यहीँ बसिरह्यौ। तिमीहरू बिहान नहुन्जेल रातभरि त्यहाँबाट हटेनौ र दियोको सुरक्षा गरिरह्यौ। केही समयपछि आयु समाप्त भएपछि तिमी दुवैको मृत्यु भयो। त्यस पुण्यको प्रभावले राजा प्रियव्रतको घरमा तिम्रो जन्म भयो र तिम्री पत्नी जो पूर्वजन्ममा वैश्यकोमा दासी थिइन्, यस जन्ममा रानीको रूपमा प्रतिष्ठित भइन्।

त्यो दियो अरू कसैको अर्थात् त्यस हरिदत्त वैश्यको थियो। भगवान विष्णुको मन्दिरमा केवल त्यसलाई बलिरहन दिने काम मात्र तिम्रो थियो, यो त्यही सत्कर्मको पुण्यफल हो। त्यसैले जसले आफ्नो धनले भगवान श्रीहरिको अगाडि दियो बाल्छ, उसको पुण्यको त गणना गर्न नै असम्भव छ। त्यसैले मैले भने - 'राजन्! तिमी धन्य छौ! तिमी धन्य छौ!'

विद्वान मानिसहरूले सत्ययुगमा पूर्ण वर्षभरि, त्रेतायुगमा आधा वर्षसम्म र द्वापरयुगमा तीन महिनासम्म भक्तिपूर्वक भगवान श्रीहरिको पूजा गर्नाले जुन फल प्राप्त गर्छन्, कलियुगमा त्यति फल केवल 'नमो नारायणाय' को उच्चारण गरेर प्राप्त गर्न सकिन्छ, यसमा कुनै सन्देह छैन। त्यसैले मेरो मुखबाट 'यो समस्त संसार वञ्चित भयो' भन्ने शब्द निस्कियो। मैले केवल भक्तिको कुरा गरेको हुँ। भगवान विष्णुको अगाडि अरू कसैले बालेको दियोको रक्षा गर्नाले मात्र यस्तो दुर्लभ पुण्यफल प्राप्त भएको छ।

मैले जुन मूर्ख भनेको थिएँ, त्यसको तात्पर्य यो हो कि भगवानको मन्दिरमा दीपदान गर्ने महत्व मानिसहरूलाई थाहा छैन। मैले ब्राह्मण र राजाहरूलाई धन्यवाद यसैकारण दिएको हुँ कि जसले अनेक प्रकारका यज्ञहरूद्वारा भक्तिपूर्वक भगवान श्रीहरिको उपासना गर्छन्, उनीहरू सधैं धन्यवादका पात्र हुन्छन्। मलाई यस सृष्टिमा ती परम पिता परमात्मा बाहेक अरू केही पनि देखिँदैन, त्यसैले मैले आफूलाई पनि धन्य भनेको हुँ।

तिम्री यी स्त्रीलाई र तिमीलाई धन्य भन्नुको कारण यो हो कि यो स्त्री एक वैश्यको घरमा दासी थिइन् र तिमी पनि सेवककै काम गर्थ्यौ। मालिक गएपछि तिमी दुवैले भगवानको मन्दिरमा दियोलाई बलिरहन दियौ। त्यसैले यो स्त्री र यसभन्दा पनि बढी तिमी धन्यवादका पात्र छौ। यद्यपि भक्त प्रह्लादको शरीरमा आसुरी प्रवृत्तिका तत्वहरू थिए, तैपनि परम पिता परमात्मा बाहेक उनको दृष्टिमा अन्य कुनै शक्ति थिएन, त्यसैले मैले उनलाई पनि धन्य भनेको हुँ। ध्रुवको जन्म राजाको घरमा भएको थियो, तर बाल्यकालदेखि नै उनी वनमा गए र त्यहाँ भगवान विष्णुको उपासना गरी सर्वोत्कृष्ट स्थान प्राप्त गरे। त्यसैले मैले ध्रुवलाई पनि साधु भनेको हुँ।'

यसो भनेर अगस्त्य मुनिले राजा भद्राश्वलाई द्वादशी व्रत गर्ने उपदेश दिनुभयो र भन्नुभयो - 'हे राजन्! कार्तिक पूर्णिमाको पर्व आएको छ। त्यसैले म पुष्कर क्षेत्र जाँदैछु।' त्यसपछि अगस्त्य मुनि त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो।"

दुर्वासा जी भन्नुहुन्छ - "मुने! पुष्कर जाने समयमा नै अगस्त्य मुनि राजा भद्राश्वको महलमा रोकिनुभएको थियो र उहाँले त्यहीँ राजालाई द्वादशी व्रत गर्ने उपदेश दिनुभएको थियो। प्रस्थान गर्ने समयमा मुनिले राजालाई पुत्र-प्राप्तिको वरदान दिनुभयो। राजाले मुनिवरको निर्देशन अनुसार पद्मनाभ द्वादशी व्रतको पालन गरे जसको फलस्वरूप उनलाई श्रेष्ठ पुत्र-पौत्र आदि प्राप्त भए। यस व्रतको पुण्य प्रभावले राजा भद्राश्वले उत्तम सुखहरूको आनन्द भोगेर अन्त्य समयमा भगवान पद्मनाभको परम धाममा स्थान पाए।"

॥ यस प्रकार श्रीवराहपुराणमा वर्णित पद्मनाभ द्वादशी व्रत माहात्म्य सम्पूर्ण हुन्छ ॥