देवशयनी एकादशी व्रत कथा

अर्जुनले सोधे, "हे भगवान कृष्ण! आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने एकादशीको महत्त्व के छ? यस दिन कुन देवताको पूजा गरिन्छ? यो व्रत बस्ने विधि के हो? कृपया यो सबै विस्तारमा बताउनुहोस्।"

भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो, "हे अर्जुन! एकपटक नारदले भगवान ब्रह्मालाई यही प्रश्न सोध्नुभएको थियो। भगवान ब्रह्माले नारदलाई जवाफ दिनुभयो कि तपाईंले कलियुगमा सबै प्राणीहरूको उद्धारका लागि उत्तम प्रश्न सोध्नुभएको छ। एकादशी व्रत सबै व्रतहरूमा उत्कृष्ट छ। यो व्रत बस्नाले सबै पापहरू मेटिन्छन्। यस एकादशीलाई देवशयनी एकादशी भनिन्छ। जब यो व्रत बसिन्छ, भगवान विष्णु प्रसन्न हुनुहुन्छ। यस सन्दर्भमा, म एउटा प्राचीन कथा सुनाउँदैछु; ध्यान दिएर सुन्नुहोस् - इक्ष्वाकु वंशका एक सूर्यवंशी राजा मान्धाता थिए। उनी सत्यवादी, महान तपस्वी र चक्रवर्ती सम्राट थिए। उनले आफ्नो प्रजालाई आफ्नै सन्तान जस्तै माया गरेर आफ्नो राज्यमा शासन गर्थे। उनको शासनकालमा राज्य फस्टाएको थियो र उनका प्रजाहरू प्रसन्नतापूर्वक बस्थे। उनको भूमिमा कहिल्यै अनिकाल परेको थिएन र यो प्राकृतिक प्रकोपबाट पनि जोगिएको थियो। तर, देवताहरू उनीसँग किन रिसाए भन्ने कुरा रहस्य नै रह्यो। उनीहरूको क्रोधको कारण स्पष्ट छैन, तर एक दिन उनको राज्यमा भयानक अनिकाल पर्‍यो, जसका कारण अन्नको अभावमा मानिसहरू अत्यन्तै दुःखी भए। राज्यमा कुनै यज्ञहरू भएनन्। अनिकालले ग्रस्त भएर एक दिन प्रजाहरू राजाकहाँ आए र दुःखी हुँदै बिन्ती गरे - "हे राजा! सबै सृष्टिको आधार वर्षा हो। वर्षाको अभावका कारण राज्यमा अनिकाल परेको छ र मानिसहरू भोकभोकै मरिरहेका छन्। हे पृथ्वीका स्वामी, कृपया हाम्रो कष्ट कम गर्न केही गर्नुहोस्। यदि हामीले चाँडै यस अनिकालबाट राहत पाएनौं भने, हामीसँग अर्को राज्यमा शरण लिनुको विकल्प हुने छैन।"

राजाले आफ्ना प्रजाहरूको कुरा सुने र भने - "तपाईंहरूले ठीक भन्नुभयो। वर्षाको अभावका कारण तपाईंहरूमध्ये धेरैजना दुःखी हुनुहुन्छ। राजाको रूपमा मेरा पापहरूका कारण तपाईंहरूले दुःख भोग्नुपरेको हो। यद्यपि म यस विषयमा गहिरो चिन्तन गरिरहेको छु, तर मैले आफ्ना कार्यहरूमा कुनै दोष फेला पार्न सकेको छैन। म तपाईंहरूको कष्ट कम गर्न महत्त्वपूर्ण प्रयासहरू गरिरहेको छु, त्यसैले कृपया चिन्ता नगर्नुहोस्। म समाधान खोज्ने वाचा गर्दछु।"

राजाको कुरा सुनेपछि प्रजाहरू गए। राजा मान्धाताले भगवानको पूजा गरे र त्यसपछि केही छानिएका व्यक्तिहरूको साथमा वनतर्फ लागे। विभिन्न ऋषि र तपस्वीहरूको आश्रममा डुल्दै उनी अन्ततः ब्रह्माजीका मानस पुत्र ऋषि अङ्गिराको आश्रममा पुगे। आफ्नो रथबाट ओर्लेर राजा आश्रममा प्रवेश गरे। राजा उनीकहाँ पुग्दा ऋषिले भर्खरै आफ्नो दैनिक अनुष्ठान पूरा गरेका थिए र राजाले उनलाई ढोगे। ऋषिले राजालाई आशीर्वाद दिए र सोधे - "हे राजा! कृपया मलाई तपाईंको आगमनको उद्देश्य बताउनुहोस्।"

राजाले भने - "हे महान ऋषि! मेरो राज्यमा विगत तीन वर्षदेखि वर्षा भएको छैन। यसका कारण अनिकाल परेको छ र प्रजाहरू पीडित छन्। शास्त्र अनुसार राजाको पापका कारण प्रजाले दुःख भोग्छन्। म धर्म अनुसार शासन गर्छु, तैपनि यो अनिकाल कसरी भयो म बुझ्दिन। अब म यो शंका निवारण गर्न तपाईंको अगाडि आएको छु। कृपया कृपा गर्नुहोस् र मलाई बताउनुहोस् कि म कसरी यो समस्या समाधान गर्न सक्छु र मेरा प्रजाहरूको कष्ट कम गर्न सक्छु।"

सबै वृत्तान्त सुनेपछि ऋषिले घोषणा गरे - "हे राजा! यस सत्ययुगमा धर्मका चारै स्तम्भहरू अक्षुण्ण छन्। यो युग सबै युगहरूमा सबैभन्दा सद्गुणी युग हो। यस युगमा केवल ब्राह्मणहरूलाई मात्र तपस्या गर्ने र वेद अध्ययन गर्ने अधिकार छ, तर एक शूद्रले तपस्या गरिरहेको छ। यही उल्लंघनका कारण तपाईंको राज्यमा वर्षा भएको छैन। यदि तपाईं आफ्नो प्रजाको भलाई चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले तुरुन्तै त्यस शूद्रको वध गर्नुपर्छ। जबसम्म यो गरिँदैन, तपाईंको राज्यले अनिकाल भोगिरहनेछ।"

राजाले भने - "हे ज्ञानी ऋषि! म त्यो निर्दोष शूद्रलाई मार्न सक्दिन जो तपस्या गरिरहेको छ। निर्दोष व्यक्तिको ज्यान लिनु मेरो सिद्धान्त विपरीत छ र मेरो विवेकले कुनै पनि परिस्थितिमा यसको अनुमति दिने छैन। कृपया मलाई यस पापबाट मुक्त हुने अर्को उपाय सुझाउनुहोस्।"

राजाको व्याकुलता देखेर ऋषिले भने - "हे राजा! यदि तपाईं यस स्थितिबाट छुटकारा पाउन चाहनुहुन्छ भने, आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने देवशयनी एकादशीको व्रत उचित विधिपूर्वक पालना गर्नुहोस्। यस व्रतको शक्तिले तपाईंको राज्यमा वर्षा हुनेछ र प्रजाहरूले पुन: सुख प्राप्त गर्नेछन्, किनभने यो एकादशी व्रतले सफलता ल्याउँछ र कष्ट कम गर्दछ।"

ऋषिका कुरा सुनेर राजा आफ्नो नगर फर्के र उचित विधिपूर्वक देवशयनी एकादशीको व्रत बसे। यस व्रतको फलस्वरूप राज्यमा प्रशस्त वर्षा भयो र प्रजाहरू अनिकालबाट मुक्त भए।

यस एकादशीलाई पद्मा एकादशी पनि भनिन्छ। यो व्रत बस्नाले भगवान विष्णु प्रसन्न हुनुहुन्छ, त्यसैले मोक्ष चाहनेहरूले यो एकादशीको व्रत बस्नुपर्छ। चतुर्मास व्रत पनि यही एकादशी व्रतबाट सुरु हुन्छ।"

सारांश (कथा-सार)

आफ्नो कष्टबाट राहत पाउनका लागि अरूलाई हानि पुऱ्याउनु हुँदैन। आफ्नै शक्तिमा भर परेर, भगवानप्रति पूर्ण विश्वास र श्रद्धा राखेर र सन्तहरूले दिएको सल्लाह अनुसार सत्कर्म गरेर ठूला भन्दा ठूला कष्टहरूलाई पनि सजिलै पार गर्न सकिन्छ।