चन्द्र सोमबार व्रत कथा

प्राचीन समयको वृत्तान्त हो, भगवान विष्णुको निर्देशानुसार अमृत प्राप्तिका लागि दैत्य र दानवहरू समुद्र मन्थन गरिरहेका थिए। समुद्र मन्थनमा हलाहल विष निस्कने बित्तिकै समस्त लोकमा हाहाकार मच्चियो। विषको प्रभावले समस्त प्राणीहरूलाई श्वास फेर्न कठिनाइ हुन थाल्यो। समस्त सृष्टि नष्ट हुन लागेको देखेर भगवान शिवले संसारको रक्षाका लागि हलाहल विषको पान गर्नुभयो। भगवान शिवले त्यो अनिष्टकारी विषलाई आफ्नो कण्ठमा धारण गर्नुभयो जसको प्रभावले उहाँको कण्ठ नीलो भयो र उहाँ नीलकण्ठका नामले प्रसिद्ध हुनुभयो।

हलाहलको प्रभावले भगवान शिवको शरीर अत्यन्तै पोल्न थाल्यो र उहाँलाई अत्यधिक गर्मीको अनुभव हुन थाल्यो। अनेक प्रकारका उपाय गर्दा पनि जब शिवजीको पीडा शान्त भएन तब चन्द्रदेव त्यहाँ उपस्थित हुनुभयो र भन्नुभयो - "हे भोलेनाथ! म सृष्टिमा आफ्नो शीतलताका लागि प्रसिद्ध छु, त्यसैले मलाई आफ्नो मस्तकमा धारण गर्ने सौभाग्य प्रदान गर्नुहोस्। यसो गर्नाले निश्चित रूपमा विषका कारण उत्पन्न भएको गर्मी शान्त हुनेछ र तपाईंलाई शीतलताको अनुभव हुनेछ।"

भगवान शिवले चन्द्रदेवको अनुरोध स्वीकार गर्दै उहाँलाई आफ्नो मस्तकमा धारण गर्नुभयो जसका कारण उहाँलाई अत्यन्तै शीतलता प्राप्त भयो र विष जनित पीडाको अन्त्य भयो। त्यस समयमा भगवान शिवले प्रसन्न भएर चन्द्रदेवलाई यो वरदान दिँदै भन्नुभयो - "हे चन्द्रदेव! तपाईंले आफ्नो शीतलताले हाम्रो पीडाको शमन गर्नुभएको छ। हामी तपाईंलाई यो वरदान प्रदान गर्दछौं कि आजदेखि संसारमा सोमबार हाम्रो पूजासँगै तपाईंको पूजा-अर्चना पनि गरिनेछ। सोमबार जो पनि पूर्ण भक्तिभावले चन्द्रदेवका निमित्त व्रतको पालन गर्नेछ र सन्ध्याकालमा अर्घ्य अर्पण गरी व्रत सम्पन्न गर्नेछ, उसका समस्त मानसिक समस्याहरूको अन्त्य हुनेछ र उसले सुख-शान्ति प्राप्त गर्नेछ।" यसरी भगवान शिवको आशीर्वादले चन्द्रदेव तीनै लोकमा पूजनीय हुनुभयो।

अग्निपुराणमा प्राप्त कथा अनुसार भगवान ब्रह्माले सृष्टि सृजनको उद्देश्यले मानस पुत्रहरूको रचना गर्नुभयो। यिनै मानस पुत्रहरूमध्ये एक अत्रि ऋषि थिए। अत्रि ऋषिको विवाह महर्षि कर्दमकी छोरी देवी अनसूयासँग भयो। देवी अनसूयालाई त्रिदेवबाट वरदान स्वरूप तीन पुत्र प्राप्त भए जो ऋषि दुर्वासा, भगवान दत्तात्रेय र सोम अर्थात् चन्द्रदेवका नामले विख्यात भए।

समयक्रममा दक्ष प्रजापतिले आफ्ना २७ छोरीहरूको विवाह चन्द्रदेवसँग गरिदिए। विवाहपछि चन्द्रले रोहिणीलाई मात्र अत्यधिक प्रेम गर्न थाले र अन्य पत्नीहरूको उपेक्षा गर्न थाले। उनको यस कार्यले आहत भएर दक्ष प्रजापतिका अन्य छोरीहरूले आफ्नो यो व्यथा पिताका सामु वर्णन गरे। दक्ष प्रजापतिले चन्द्रदेवलाई यस विषयमा अनेक प्रकारले सम्झाउने प्रयत्न गरे। तर रोहिणीको मोहमा वशीभूत चन्द्रदेवमा दक्ष प्रजापतिको कुराको कुनै प्रभाव परेन। अन्ततः दक्ष प्रजापति क्रोधित भए र चन्द्रदेवलाई श्राप दिए - "हे चन्द्रदेव! जुन रूप-रङ्गको घमण्डमा चूर भएर तिमीले आफ्ना अन्य पत्नीहरूको निरादर गरिरहेका छौ, तिम्रो त्यही रूप क्षयरोगले ग्रस्त होस्।"

दक्ष प्रजापतिद्वारा दिइएको श्रापका कारण चन्द्रदेव तत्कालै क्षयरोगले ग्रस्त भए। चन्द्रदेव क्षयरोगले ग्रस्त हुने बित्तिकै पृथ्वीमा सुधा-शीतलता र वर्षा आदिको क्रम अवरुद्ध भयो। चारैतिर त्राहि-त्राहि मच्चियो। चन्द्रदेव पनि अत्यन्तै द्रवित र चिन्तित थिए। उनलाई आफ्नो गल्तीको महसुस भइसकेको थियो। उनले आफ्नो पीडा देवराज इन्द्रलाई सुनाए। चन्द्रको निवेदनमा इन्द्र लगायत देवगण, वसिष्ठ लगायत ऋषिगण उनको समस्याको समाधानका लागि ब्रह्माजीको समीप उपस्थित भए। ब्रह्माजीले भन्नुभयो - "हे चन्द्र! आफ्नो श्राप-मुत्तिका लागि तिमी अन्य देवगणसहित पवित्र प्रभासक्षेत्रमा मृत्युञ्जय भगवान शिवको आराधना गर। उहाँको कृपाले अवश्य नै तिमी रोगमुक्त हुनेछौ।"

ब्रह्माजीको निर्देशानुसार चन्द्रदेवले भगवान शिवको मृत्युञ्जय मन्त्रले घोर तपस्या गरे। तपस्याबाट प्रसन्न भएर मृत्युञ्जय भगवान शिवले उनलाई दर्शन दिनुभयो र इच्छित वर माग्न भन्नुभयो। चन्द्रमाले रोगमुक्त हुने वरदान शिवजीसँग मागे। भगवान शिवले चन्द्रदेवलाई अमरत्वको वर प्रदान गर्दै भन्नुभयो - "हे चन्द्रदेव! तिमी चिन्तित नहोऊ, मेरो वरदानको प्रभावले तिम्रो श्रापको निवारण हुनेछ।" यति भन्दै भगवान शिवले प्रसन्न भएर चन्द्रमालाई आफ्नो मस्तकमा धारण गर्नुभयो र सोमेश्वर नाथका रूपमा प्रतिष्ठित हुनुभयो।

भगवान शिवले भन्नुभयो - "दक्ष प्रजापतिको श्रापको मर्यादा राख्दै हामी त्यसलाई पूर्णतः खण्डित गर्ने छैनौं। तर कृष्ण पक्षमा प्रतिदिन तिम्रो एक-एक कला क्षीण हुनेछ र पुनः शुक्ल पक्षमा त्यही क्रमले वृद्धि हुँदै जानेछ। यसरी प्रत्येक पूर्णिमामा तिमीले पूर्ण चन्द्रत्व प्राप्त गरिरहनेछौ। यस बाहेक जो पनि प्राणी तिम्रो निमित्त सोमबार व्रत र पूजन गर्नेछ र अर्घ्य अर्पित गर्नेछ, उसले पनि विभिन्न प्रकारका रोगहरूबाट मुक्ति प्राप्त गर्नेछ।" चन्द्रदेवलाई वरदान प्राप्त भएपछि समस्त लोकका प्राणीहरू हर्षित भए। भगवान चन्द्र पुनः दशै दिशामा अमृत वर्षाको कार्य पहिले झैं गर्न थाले।

॥ इति श्री चन्द्र सोमबार व्रत कथा सम्पूर्ण ॥