शिव सोमबार व्रत कथा

धेरै समय पहिलेको कुरा हो, एउटा नगरमा एक अत्यन्तै धनी सेठ वा साहु बस्दथे। उनी भगवान शिवका अनन्य भक्त थिए। भगवान शिवको कृपाले ती साहुको घरमा कुनै पनि कुराको अभाव थिएन। उनी अत्यन्तै धनी र समृद्ध थिए। तर, सबै प्रकारका भौतिक सुख-सुविधाहरू भए तापनि ती साहुको एउटा समस्या थियो जसको समाधान भइरहेको थिएन। त्यस समस्याका कारण उनलाई ती सबै सुखका साधनहरू व्यर्थ लाग्दथे। ती साहु निःसन्तान थिए र सन्तान नभएका कारण उनलाई आफ्नो सम्पूर्ण वैभवमा खिन्नता महसुस हुन्थ्यो। उनी सधैं यही सोच्दथे कि यदि यो सम्पूर्ण सुख-सम्पत्तिको कुनै उत्तराधिकारी नै छैन भने यसको के अर्थ छ? पुत्र प्राप्तिको इच्छाले उनले प्रत्येक सोमबार पूर्ण विधि-विधानका साथ व्रत बस्ने गर्दथे। उनी प्रतिदिन नियमपूर्वक साँझको समयमा शिवालयमा भगवान शिवका अगाडि दीप प्रज्वलन गर्दथे। साहुले दिनहुँ भगवान शिवसँग प्रार्थना गर्दथे - "हे दीनदुःखीका नाथ, अनाथका स्वामी! हे भगवान शिव! मबाट यस्तो के अपराध भयो कि मैले पुत्र सुख प्राप्त गर्न सकिरहेको छैन? हे प्रभु! ममाथि कृपा गरेर मलाई एउटा पुत्र प्रदान गर्नुहोस्।"

एक दिन माता पार्वतीले ती साहुको करुण पुकार सुनेर भगवान शिवसँग भन्नुभयो - "स्वामी! यो साहु निर्मल मनले तपाईंको भक्तिमा लीन रहन्छ, प्रत्येक सोमबारको व्रत बस्छ र पूर्ण भक्तिभावले तपाईंको पूजा-अर्चना गर्छ। त्यसैले महाराज! यसको अभिलाषा पूर्ण हुनुपर्छ।" माता पार्वतीका कुरा सुनेर भगवान शिवले भन्नुभयो - "हे देवी! यो मृत्युलोक कर्मभूमि हो, यहाँ जन्म लिने प्रत्येक जीवले आफ्नो कर्म अनुसार सुख-दुःख भोग्नुपर्छ। यस संसारमा कोही पनि कर्मफलबाट मुक्त छैन। किसानले जस्तो बीउ रोप्छ, उसले त्यस्तै फल प्राप्त गर्छ। त्यसैगरी यस कर्मक्षेत्रमा कर्मानुसार नै प्रत्येक वस्तु प्राप्त हुन्छ। यस साहुको पूर्व सञ्चित कर्मका कारण नै उसको भाग्यमा पुत्रसुख छैन।"

आफ्नो भक्तप्रति ममता र दयाका कारण माता पार्वतीले भगवान शिवसँग पुनः निवेदन गर्नुभयो - "हे स्वामी! यो साहु तपाईंको अनन्य भक्त हो र श्रद्धापूर्वक तपाईंको आराधना गर्दछ। तपाईं सधैं आफ्ना भक्तहरूमाथि दया गरेर उनीहरूका सबै मनोरथ सिद्ध गर्नुहुन्छ। तपाईं देवहरूका पनि देव हुनुहुन्छ। यदि तपाईंको कुनै भक्त कष्टमा छ भने तपाईंले अवश्य नै त्यसको निवारण गर्नुपर्छ। यदि तपाईंले नै आफ्ना भक्तहरूको कष्ट हर्नुभएन भने मानिसहरूले किन तपाईंको पूजन र व्रत गर्नेछन्?" देवी पार्वतीका कुरा सुनेर महादेवले भन्नुभयो - "हे देवी! यो साहु सन्तान नभएका कारण सधैं चिन्तित र व्यथित रहन्छ। यस बाहेक उसको जीवनमा अरू कुनै कष्ट छैन। उसको भाग्यमा पुत्रसुख नभए तापनि म उसलाई एउटा पुत्रको वरदान दिन्छु, तर त्यो पुत्र अल्पायु हुनेछ। त्यसैले त्यस पुत्रको जीवनकाल बाह्र वर्षको मात्र हुनेछ, त्यसपछि म उसलाई त्यति वर्षका लागि पुत्रको सुख प्रदान गर्दछु।" मन्दिरमा भगवान शिव र देवी पार्वतीबीच भएको यो कुराकानी ती साहुले सुन्छन्। यसबाट उनी न त प्रसन्न हुन्छन् न त दुखी नै। उनी पहिले झैं नियमपूर्वक भगवान शिवको व्रत र पूजा गरिरहन्छन्।

समय बित्दै जाँदा ती साहुकी पत्नी गर्भवती भइन्। दसौं महिनामा उनको गर्भबाट एउटा अत्यन्तै सुन्दर पुत्रको जन्म भयो। धेरै वर्षपछि पुत्र रत्न प्राप्त भएकाले साहुको परिवारमा हर्षोल्लासको वातावरण थियो, चारैतिर मङ्गल गान भइरहेको थियो। तर ती साहु मनमनै पुत्रको मात्र बाह्र वर्षको आयुका बारेमा व्यथित भइरहेका थिए। त्यसैले उनले धेरै प्रसन्नता व्यक्त गरेनन् र पुत्रको अल्पायु हुने कुरालाई गोप्य राख्नु नै उचित ठाने।

बिस्तारै समय बित्दै गयो र साहुको छोरा ११ वर्षको भयो। साहुकी पत्नीले छोराको विवाह गरिदिन आग्रह गरिन्, तर साहुले भने - "म अहिले यसको विवाह गर्दिनँ, पहिले यसलाई केही ज्ञान आर्जन गर्न पवित्र काशी नगरी पठाउनेछु।" यस्तो निश्चय गरी साहुले आफ्ना साला अर्थात् छोराको मामालाई बोलाए र उनलाई धेरै धन आदि दिएर भने - "तिमी मेरो यो छोरालाई अध्ययनका लागि काशी लिएर जाऊ र बाटोमा जहाँ पनि बास बस्छौ, त्यहाँ यथाशक्ति यज्ञ र ब्राह्मण भोजन अवश्य गराउनु।" साहुको आज्ञाले मामा-भान्जा दुवै यज्ञ, ब्राह्मण-भोजन आदि धार्मिक कार्यहरू गर्दै बाटोमा गइरहेका थिए। बाटोमा एउटा नगर पर्यो र मामा-भान्जाले त्यस नगरमा विश्राम गर्ने निश्चय गरे। त्यस नगरका राजाकी छोरीको विवाह थियो। सम्पूर्ण नगरमा राजकुमारीको विवाहको रौनक थियो। तर जो अर्को राज्यको राजकुमार त्यस राजकुमारीसँग विवाह गर्न आएको थियो, उनी एउटा आँखाले देख्न सक्दैनथे। तर राजकुमारका पिताले यो कुरा राजकुमारीको परिवारलाई बताएका थिएनन्। उनका पितालाई यो डर थियो कि राजकुमारलाई देखेर राजकुमारीका परिवारले विवाह रद्द नगरिदिऊन्। त्यत्तिकैमा राजकुमारका पिताको नजर साहुको रूपवान छोरामा पर्यो र उनको मनमा विचार आयो - "किन यही केटालाई द्वार-चार आदि प्रथाहरूका लागि राजकुमार बनाएर लैजानु हुँदैन? यसबाट कसैलाई पनि राजकुमारको वास्तविकता थाहा हुने छैन।"

ती राजाले साहुको छोराको मामासँग यस विषयमा कुरा गरे र उनलाई सहमत गराए। त्यसपछि राजकुमारका वस्त्र र आभूषण आदिद्वारा साहुको छोरालाई सजाइयो र वरका रूपमा घोडामा चढाउने प्रथाका लागि लगियो। त्यो कार्यक्रम सफल भयो र सबैजना यस्तो रूपवान वर देखेर अत्यन्तै प्रसन्न भए। यसमा राजकुमारका पिताले विचार गरे - "किन विवाह पनि यही युवकसँग नगराउने? नत्र यदि कसैलाई सत्य थाहा भयो भने भेद खुल्नेछ।"

उनी साहुको छोरा र उनका मामासँग बारम्बार अनुरोध गर्न लागे - "यदि तपाईंहरूले कन्यादान र फेरोको कार्यक्रम पनि भइदिन दिनुभयो भने म तपाईंहरूको अत्यन्तै आभारी हुनेछु, म तपाईंहरूलाई धेरै धन-सम्पत्ति आदि दिनेछु, सधैं तपाईंको ऋणी रहनेछु, ममाथि कृपा गर्नुहोस्।" ती पिताको बिन्ती सुनेर मामा-भान्जाले उनको प्रस्ताव स्वीकार गरे र विवाहको सम्पूर्ण कार्यक्रम राम्ररी सम्पन्न भयो। तर साहुको छोरालाई सुरुदेखि नै यो छल उचित लागिरहेको थिएन, त्यसैले उनले प्रस्थान गर्नुअघि राजकुमारीको पछ्यौरीमा यो लेखिदिए - "तिम्रो विवाह त मसँग भएको छ तर जुन राजकुमारसँग तिम्रो बिदाइ हुनेछ, उनी एउटा आँखाले देख्न सक्दैनन्। म पिताको आज्ञा अनुसार काशी अध्ययनका लागि जाँदैछु। म कुनै राजकुमार होइन तर एक साहुको छोरा हुँ।" यो लेखेर ती युवक मामासँग त्यहाँबाट प्रस्थान गरे। त्यसपछि राजकुमारीले जब पछ्यौरीमा लेखिएको सन्देश पढिन्, उनले यो भन्दै राजकुमारसँग जान अस्वीकार गरिन् - "मेरो विवाह यिनीसँग भएको छैन। त्यसैले यिनी मेरा पति होइनन्, उनी त अध्ययनका लागि काशी नगरी गएका छन्।" सत्य थाहा पाएपछि राजाले आफ्नी छोरीलाई बिदाइ गरेनन् र राजकुमारका पिता जन्ती लिएर फर्किए।

अर्कोतर्फ साहुको छोरा आफ्ना मामासँग काशीको पावन भूमिमा पुगिसकेका थिए। त्यहाँ साहुको छोरा अध्ययनमा लीन भए र उनका मामा यज्ञ आदि कर्म गर्न लागे। साहुको छोरा बाह्र वर्षको भएपछि उनले एउटा यज्ञ आयोजना गरे। त्यत्तिकैमा छोराले भने - "मामा आज मलाई मेरो स्वास्थ्य केही ठीक लागिरहेको छैन।" मामाले उनलाई कोठामा गएर आराम गर्न भने। साहुको छोरा कोठामा गएर सुत्न लागे र केही समयपछि उनको प्राण गयो। धेरै ढिलो भएपछि जब उनका मामाले कोठामा आएर हेरे, उनको भान्जाको मृत्यु भइसकेको थियो। उनी अत्यन्तै व्याकुल भए, आफ्नो भान्जालाई मृत देखेर उनलाई असीमित पीडा भइरहेको थियो तर उनले विचार गरे - "यदि म अहिले रुन थालें भने यज्ञ कार्य अपूर्ण रहनेछ।" त्यसैले उनले छिट्टै यज्ञ सम्पन्न गरेर ब्राह्मणहरूलाई आदरपूर्वक बिदाइ गरे र भान्जाको वियोगमा रुन थाले।

देवयोगले त्यही समयमा माता पार्वती र भगवान शिव त्यहाँबाट गइरहनुभएको थियो। उहाँहरूले अत्यन्तै ठूलो स्वरमा रोएको सुन्नुभयो, त्यो कारुणिक स्वरले द्रवित भएर माता पार्वतीले भन्नुभयो - "महाराज! कुनै दीन-हीन प्राणी कष्टले रोइरहेको छ। कृपया यसको कष्ट निवारण गर्नुहोस्।" भगवान शिव देवी पार्वतीसहित त्यस स्थानमा पुग्नुभयो र उहाँहरूले देख्नुभयो कि त्यहाँ एउटा बालक मृत अवस्थामा लडिरहेको छ। त्यस बालकलाई चिनेर माता पार्वतीले भगवान शिवसँग भन्नुभयो - "यो त त्यही साहुको छोरा हो जो तपाईंको वरदान स्वरूप उसले प्राप्त गरेको थियो। यसलाई के भयो?" भगवान शिवले भन्नुभयो - "हे देवी! वरदान अनुसार यो बालक अल्पायु थियो, यसको आयु यति नै निश्चित थियो, त्यसैले यसको जीवन पूर्ण भयो।" माता पार्वतीले शिवजीसँग निवेदन गर्दै भन्नुभयो - "हे प्रभु! कृपा गरेर यो बालकलाई अझै आयु प्रदान गर्नुहोस् नत्र यसको वियोगमा यसका आमाबुबाले पनि आफ्नो प्राण त्यागिदिनेछन्। तपाईंको लागि संसारमा केही पनि असम्भव छैन भगवन्।" माता पार्वतीको बारम्बारको आग्रहमा भगवान शिवले ती साहुको छोरालाई पुनः जीवनदान दिनुभयो। भगवान शिवको कृपाले त्यो बालक पहिले जस्तै स्वस्थ र सकुशल भयो। त्यसपछि श्री शिव-पार्वती कैलाश पर्वततर्फ जानुभयो।

त्यसपछि ती मामा-भान्जा दुवै यज्ञ-हवन आदि गर्दै ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउँदै आफ्नो घरतर्फ यात्रा गर्न लागे। बाटोमा त्यही नगर थियो जहाँ ती साहुको छोराको विवाह भएको थियो। त्यस नगरमा बास बसेर उनीहरू दुवैले यज्ञ गरिरहेका थिए, त्यही समयमा नगरका राजा अर्थात् ती साहुको छोराको ससुराले उनलाई चिने। राजाले सम्मानपूर्वक आफ्नो ज्वाइँलाई राजमहलमा लगे, त्यहाँ उनको अत्यन्तै उत्साहका साथ आतिथ्य सत्कार गरियो। राजाले धेरै दास-दासीहरू र धन-सम्पत्तिसहित आफ्नी छोरीलाई साहुको छोरासँग बिदाइ गरिदिए। जब उनीहरू आफ्नो नगर नजिक पुगे, मामाले भने - "म पहिले गएर तिम्रो आगमनको सूचना दिन्छु ताकि बुहारीको गृह प्रवेशको प्रबन्ध हुन सकोस्।"

मामा घर पुगेर हेर्छन् कि साहु आफ्नी पत्नीसहित भवनको छतमा बसिरहेका छन्, उनले यो प्रण गरेका थिए कि - "यदि हाम्रो छोरा सकुशल फर्केर आयो भने मात्र हामी तल ओर्लनेछौं नत्र यहींबाट हाम फालेर आफ्नो प्राण त्यागिदिनेछौं।" मामाले तत्कालै उनीहरू दुवैलाई छोराको आगमनको शुभ समाचार दिए। एकपटक त साहुलाई विश्वास भएन, त्यसपछि मामाले शपथ खाँदै भने - "भगवान शिवको कृपाले तपाईंको प्रिय छोरा र मेरो भान्जा तपाईंको लागि राजकुलकी बुहारी र अनेक प्रकारका धन-सम्पत्तिसहित सकुशल फर्केर आएको छ।"

साहु र उनकी पत्नीले उत्साहका साथ छोराको स्वागत गरे र हालखबर सोधे। त्यसपछि साहुको परिवार आनन्दपूर्वक जीवन बिताउन लागे। त्यसैगरी जसले पनि भक्तिपूर्वक सोमबारको व्रत बस्छ र यसको कथा पाठ गर्छ र सुन्छ, उसका सबै मनोरथहरू सिद्ध हुन्छन् र भगवान शिव र माता पार्वतीको असीमित अनुकम्पा उसले प्राप्त गर्दछ।

॥ इति श्री शिव सोमबार व्रत कथा सम्पूर्ण ॥