बुढानीलकण्ठ मन्दिर (Budhanilkantha Temple)

काठमाडौंको शिवपुरी डाँडाको काखमा अवस्थित बुढानीलकण्ठ मन्दिर नेपालको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र प्राचीन धार्मिक स्थल हो। यहाँ भगवान विष्णुको विशाल र अद्भुत शयन मुद्राको मूर्ति रहेको छ, जसलाई 'नारायणथान' वा 'जलशयन नारायण' को नामले पनि चिनिन्छ।

इतिहास र पौराणिक पृष्ठभूमि

बुढानीलकण्ठ मन्दिरको निर्माण करिब ५ औं वा ६ औं शताब्दीमा लिच्छवि कालको समयमा भएको मानिन्छ। देवमाला वंशावली अनुसार राजा वृषभदेवले यसको स्थापना गरेका थिए। मन्दिरको नाम 'बुढानीलकण्ठ' (पुरानो नीलकण्ठ) भए तापनि यहाँको मुख्य मूर्ति भगवान विष्णुको हो। समुद्र मन्थनका बेला कालकुट विष पिएका शिवको घाँटी नीलो भएको सम्झनामा यो नाम राखिएको विश्वास गरिन्छ। एउटा चर्चित ऐतिहासिक किंवदन्ती अनुसार, राजा प्रताप मल्ललाई सपनामा ईश्वरीय चेतावनी आएपछि नेपालका राजाहरूले यस मन्दिरको दर्शन नगर्ने परम्परा बसेको थियो।

मूर्तिकला र वास्तुकला

यो मूर्ति ५ मिटर (१७ फिट) लामो छ र एउटै विशाल कालो बेसाल्ट (Black Basalt) ढुङ्गाबाट कुँदिएको छ। भगवान विष्णु १३ मिटर लामो एउटा कुण्डको बीचमा शेषनागको शैयामा जलमाथि तैरिएर सुतिरहेको मुद्रामा हुनुहुन्छ। चतुर्भुज स्वरूपका भगवानका चार हातमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म रहेका छन्।

पूजा विधि र पर्वहरू

• नित्य पूजा: मन्दिरमा दैनिक बिहान र बेलुका पुजारीहरूद्वारा विशेष पूजा, स्नान र आरती गरिन्छ। भगवानलाई दैनिक चन्दन र फूलहरूले श्रृङ्गार गरिन्छ र प्रसादमा मालपुवा तथा फलफूल चढाइन्छ।
• हरिबोधिनी एकादशी: यो यहाँको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो। कात्तिक महिनामा भगवान विष्णु चार महिनाको योगनिद्रा पछि ब्युँझिएको खुसीयालीमा यहाँ विशाल मेला लाग्छ।
• अन्य पर्व: हरिशयनी एकादशी, साउनको सोमबार र बैशाखको नयाँ वर्षमा पनि यहाँ विशेष मेला लाग्ने गर्दछ।

बुढानीलकण्ठ मन्दिर धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीक पनि हो। यहाँ हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूले पूजा गर्छन्। बौद्धहरूले यस मूर्तिलाई 'लोकेश्वर' (अवलोकितेश्वर) का रूपमा पुज्ने गर्दछन्।