देउती बज्यै (Deuti Bajyai)

सुर्खेत जिल्लाको वीरेन्द्रनगर (पिपिरा) मा अवस्थित गङ्गामाला देउती बज्यै मन्दिर कर्णाली प्रदेशकै एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो। यो मन्दिरलाई न्यायकी देवीका रूपमा पुजिन्छ।

इतिहास र किम्बदन्ती

मन्दिरको उत्पत्तिका बारेमा दुईवटा मुख्य कथाहरू छन्। एउटा कथा अनुसार, भेरी नदीमा माछा मार्न जाल हान्दा राजी जातिका मानिसहरूले एक दिव्य कन्या (गङ्गामाला देवी) फेला पारेका थिए। अर्को कथा अनुसार, एक ब्राह्मण विधवालाई बोक्सीको आरोप लागेपछि उनले मन्दिरमा आत्महत्या गरेकी थिइन् र पछि उनलाई शक्तिको रूपमा 'देउती बज्यै' भनी पूजा गर्न थालियो। मन्दिर परिसरमा वि.सं. १८१२ को नेपाल-तिब्बत युद्धका बेला प्रयोग गरिएका तोप र तरबारहरू अझै पनि सुरक्षित छन्।

राजी समुदाय र पूजा परम्परा

यस मन्दिरको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यहाँको पुजारी परम्परा हो। परापूर्वकालदेखि नै यहाँ राजी समुदायका व्यक्तिहरू मात्र पुजारी हुने चलन छ। विशेष गरी राजी समुदायका महिलाहरू पनि यहाँ पुजारी भएर पूजा सञ्चालन गर्छन्, जुन अन्य हिन्दू मन्दिरहरूमा विरलै पाइन्छ।

धार्मिक विश्वास र पर्वहरू

• परेवा उडाउने चलन: पहिले यहाँ परेवाको बलि दिइन्थ्यो, तर तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको भ्रमणपछि परेवाको बलि रोकेर शान्तिको प्रतीकका रूपमा परेवा उडाउने चलन सुरु भयो।
• बलि प्रथा: मन्दिरमा बोकाको बलि दिने चलन छ। तर, एकादशी, औंसी, आइतबार र साउन महिनाभरि बलि दिइँदैन।
• न्यायकी देवी: देउती बज्यैले न्याय दिने र अन्याय गर्नेलाई दण्ड दिने जनविश्वास सुर्खेत र आसपासका क्षेत्रमा गहिरो छ। नयाँ सवारी साधन किनेपछि सुरक्षित यात्राका लागि यहाँ पूजा गर्नेहरूको ठूलो भीड लाग्छ।