दोलखा भीमसेन (Dolakha Bhimsen)

दोलखा जिल्लाको ऐतिहासिक सहरमा अवस्थित भीमेश्वर मन्दिर, जसलाई 'दोलखा भीमसेन' पनि भनिन्छ, नेपालको एक अत्यन्त प्राचीन र विशिष्ट धार्मिक स्थल हो। यो मन्दिर नेवारी संस्कृति र मध्यकालीन इतिहासको एक जीवन्त सङ्ग्रहालय मानिन्छ। यहाँ भीमसेनलाई भीम, महादेव र भैरव गरी तीन रूपमा पूजा गरिन्छ।

इतिहास र किम्बदन्ती

दोलखा भीमसेन मन्दिरको प्राचीनता ७ औँ शताब्दी (लिच्छवि काल) तिरको मानिन्छ। मन्दिरमा वि.सं. १६११ को शिलालेख भेटिएको छ, जसले मल्ल कालमा यसको जीर्णोद्धार भएको पुष्टि गर्छ।

• पाण्डवहरूको गुप्तवास: पौराणिक मान्यता अनुसार महाभारत कालमा पाँच पाण्डवहरू आफ्नो वनवास र गुप्तवासको क्रममा यहाँ बसेका थिए। भनिन्छ, स्थानीयले बोल्ने दोलखा नेवार भाषा त्यतिबेला पाण्डवहरूले प्रयोग गरेको सांकेतिक भाषा हो।
• रगत र दूध बगेको शिला: पौराणिक कथा अनुसार, १२ जना भरियाहरूले खाना पकाउन तीनवटा ढुङ्गाको चुलो बनाएका थिए। एउटा ढुङ्गा (भीमसेनको मूर्ति) मा हिर्काउँदा त्यहाँबाट दूध र रगत बगेको देखेपछि यसलाई दैवी शक्तिको रूपमा पूजा गर्न थालिएको हो।

वास्तुकला

यस मन्दिरको वास्तुकला अनौठो र अर्थपूर्ण छ:

• छानो नभएको मन्दिर: मन्दिरको गर्भगृहमा छानो छैन। भीमसेनले सपनामा राजालाई आफू खुला आकाशमुनि बस्न चाहेको बताएको जनविश्वासका कारण यो मूर्ति खुल्लै राखिएको हो।
• अमूर्त शिला: मन्दिरभित्र भीमसेनको मूर्ति एउटा कालो, चिल्लो र त्रिभुजाकार शिलाको रूपमा छ। यसको वरिपरि कुन्ती, द्रौपदी, नकुल र सहदेवका मूर्तिहरू पनि रहेका छन्।
• प्यागोडा शैली: मन्दिरको बाहिरी संरचना परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा बनेको छ, जसमा काठ र धातुका अत्यन्तै कलात्मक बुट्टाहरू कुँदिएका छन्।

भीमसेनको पसिना (चमत्कार)

दोलखा भीमसेनको सबैभन्दा रहस्यमय पक्ष 'पसिना आउनु' हो। जनविश्वास अनुसार, जब देशमा कुनै ठूलो संकट, अनिष्ट वा ठूलो राजनीतिक परिवर्तन हुन लाग्छ, तब भीमसेनको शिलामा पसिना आउँछ। पसिना आएको भाग (दायाँ वा बायाँ) अनुसार देशको कुन क्षेत्रमा संकट आउँछ भन्ने भविष्यवाणी गरिन्छ। यस्तो अवस्थामा मन्दिरमा विशेष 'क्षमा पूजा' गर्ने र पसिना पुछिएको कपास राजदरबार पठाउने प्राचीन परम्परा थियो।

पर्व र परम्परा

• भीमसेन जात्रा: यो यहाँको प्रमुख पर्व हो। भदौ महिनामा भीमसेनको रथलाई दोलखा बजारमा धुमधामका साथ घुमाइन्छ।
• बलि प्रथा: भीमसेनलाई भैरवको रूपमा बलि चढाइन्छ भने महादेवको रूपमा रुद्री पूजा गरिन्छ। यहाँ हाँस, कुखुरा र बोकाको बलि दिने परम्परा छ।
• व्यापारीका इष्टदेव: भीमसेनलाई व्यापार र समृद्धिको देवता मानिने हुनाले देशभरका व्यापारीहरू यहाँ विशेष आस्थाका साथ पूजा गर्न आउँछन्।