कमल पोखरी र रुकुमकोट भगवती (Kamal Pokhari & Rukumkot Bhagwati)

रुकुम पूर्व जिल्लाको सदरमुकाम रुकुमकोटमा अवस्थित कमल पोखरी (रुक्मिणी ताल) र यसको किनारमा रहेको भगवती (रुक्मिणी देवी) मन्दिर धार्मिक र पर्यटकीय दृष्टिकोणले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छन्। रुकुमकोटलाई 'बाउन्न पोखरी त्रिपन्न टाकुरी' को सहरका रूपमा पनि चिनिन्छ, जसमध्ये यो ताल सबैभन्दा प्रमुख हो।

इतिहास र नामकरण

रुकुमकोटको नाम यहाँ अवस्थित रुक्मिणी देवीको नामबाट रहन गएको मानिन्छ, जसबाट पछि 'रुकुम' जिल्लाको नामकरण भयो। यो तालको आकार नेपालको नक्सासँग मिल्दोजुल्दो रहेको बताइन्छ। यहाँ नेपालकै उत्कृष्ट मानिने कमलका फूलहरू फुल्ने भएकाले यसलाई 'कमलदह' वा 'कमल पोखरी' पनि भनिन्छ।

वास्तुकला

रुक्मिणी तालको उत्तरी किनारमा अवस्थित ऐतिहासिक शिवालय मन्दिर वास्तुकलाको दृष्टिले विशेष छ। यो मन्दिर राणा प्रधानमन्त्रीकी पत्नी पूर्ण कुमारी देवीले निर्माण गराएकी थिइन्, जुन मध्य-पश्चिम नेपालमा राणाकालीन वास्तुकलाको एक महत्वपूर्ण नमूना हो। मन्दिर परिसरमा भगवती, बराह र ब्रम्हाजीका मन्दिरहरू पनि रहेका छन्।

जात्रा र पर्व

• माघे संक्रान्ति: यस दिन कमल पोखरीमा स्नान गर्नाले पाप पखालिने र चर्मरोग (छालाको रोग) निको हुने धार्मिक विश्वासका साथ टाढा-टाढाबाट भक्तजनहरू आउँछन्।
• बडादसैँ र चैते दसैँ: भगवती मन्दिरमा यी दुवै दसैँका बेला विशेष पूजा र बलि चढाउने परम्परा छ।
• भूमे पूजा: मगर समुदायको बाहुल्यता रहेको यस क्षेत्रमा असार महिनामा 'भूमे पूजा' धुमधामका साथ मनाइन्छ।

विशेषता र संस्कृति

• कमलको महत्त्व: यहाँको कमलको जरालाई अचारको रूपमा र फूलको गेडालाई कमलपित्त (जन्डिस) जस्ता रोगको औषधिको रूपमा प्रयोग गर्ने स्थानीय परम्परा छ।
• झाँक्री परम्परा: रुकुमकोट क्षेत्रमा प्राचीन झाँक्री (शमन) परम्परा र संस्कृति अझै पनि जीवित छ, जुन जात्राका समयमा विशेष रूपमा देख्न पाइन्छ।