खाँडादेवी मन्दिर (Khandadevi Temple)

रामेछाप जिल्लाको खाँडादेवी गाउँपालिकामा अवस्थित खाँडादेवी मन्दिर नेपालको एक ऐतिहासिक र प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो। समुद्र सतहबाट करिब १,९८५ मिटरको उचाइमा रहेको यो मन्दिर धार्मिक आस्थाका साथै प्राकृतिक सुन्दरताका लागि पनि प्रसिद्ध छ।

इतिहास र उत्पत्ति

• पौराणिक पृष्ठभूमि: देवी दुर्गाले शुम्भ र निशुम्भ राक्षसहरूको वध गरेपछि सुनकोशी किनारमा रहेको 'दुर्गा नदी' मा आफ्नो खड्ग (खाँडा) पखालेर यसै स्थानमा गाडेकी थिइन्, जसका कारण यसको नाम 'खाँडादेवी' रहन गएको मानिन्छ।
• स्थापना: वि.सं. १५१५ मा एक गोठालाले शिला फेला पारेपछि यहाँ मन्दिर स्थापना गरिएको जनविश्वास छ।
• पृथ्वीनारायण शाह: नेपाल एकीकरणका क्रममा राजा पृथ्वीनारायण शाहले सिन्धुलीगढीको युद्ध जित्न खाँडादेवीको आशीर्वाद लिएको र विजयपछि यहाँ सहायक गढी (किल्ला) बनाएको ऐतिहासिक तथ्य छ।

वास्तुकला

यो मन्दिर परम्परागत प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। मन्दिरको छाना तामाको छ र यसमा कलात्मक काठका टुँडालहरू रहेका छन्। मन्दिरको गर्भगृहमा देवीको कुनै मूर्ति नभई निराकार शिला (shapeless stone) रहेको छ, जसलाई शक्तिको प्रतीकका रूपमा पुजिन्छ।

पूजा विधि र परम्परा

• तामाङ पुजारी: यस मन्दिरमा तामाङ जातिका पुजारीहरूले पूजाआजा गर्ने अनौठो र उदाहरणीय परम्परा छ।
• सरकारी पूजा: वर्षको दुई पटक (बडादसैँको नवमी र चैते दसैँको रामनवमी) यहाँ विशेष 'सरकारी पूजा' र पञ्चबलि दिने चलन छ।
• जमारे औँसी: सर्वसाधारणले घटस्थापनामा जमरा राखे पनि खाँडादेवीमा भने घटस्थापनाको अघिल्लो दिन (जमारे औँसी) नै जमरा राख्ने विशिष्ट परम्परा छ।

विशेष पर्व र जात्रा

बडादसैँ र चैते दसैँ यहाँका मुख्य पर्व हुन्। यहाँ 'खाँडो जगाउने' (हतियारको पूजा गर्ने) विशेष अनुष्ठान पनि गरिन्छ। गेलुका पहरी समुदायले खाँडादेवीलाई आफ्नी 'चेली' मान्ने भएकाले फूलपातीका दिन विशेष कोसेली लिएर मन्दिर पुग्ने गर्छन्।