खार्पुनाथ मन्दिर (Kharpunath Mandir)

हुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम सिमकोट नजिकै हुम्ला कर्णाली र दोजाम (चाङ्ग्ला) नदीको पवित्र संगमस्थलमा खार्पुनाथ मन्दिर अवस्थित छ। यो मन्दिर भगवान शिवको अर्चनाका लागि कर्णाली प्रदेशकै एक महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।

इतिहास र पौराणिक कथा

• सतीदेवीको अङ्ग पतन: पौराणिक मान्यता अनुसार, भगवान शिवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर हिँड्ने क्रममा यहाँ सतीदेवीको काखी (खर्पा) पतन भएको थियो। स्थानीय भाषामा काखीलाई 'खार्पा' भनिने हुनाले यसको नाम 'खार्पुनाथ' रहन गएको हो।
• कैलाश मानसरोवरको द्वार: खार्पुनाथलाई कैलाश मानसरोवरको प्रवेशद्वार मानिन्छ। स्कन्द पुराणका अनुसार मानसरोवर जानुअघि खार्पुनाथको दर्शन गरेमा मात्र पूर्ण पुण्य प्राप्त हुने जनविश्वास छ।
• पाण्डवहरूको सम्बन्ध: महाभारत कालमा पाँच पाण्डवहरूले यहाँ आएर 'कोटिहोम' गरेको किंवदन्ती छ।

वास्तुकला र प्राकृतिक संरचना

यो मन्दिर एक विशाल प्राकृतिक ओढार (गुफा) भित्र अवस्थित छ।

• प्राकृतिक निकास: मन्दिरभित्र बालिएको धुपको धुवाँ पहाडको टुप्पोबाट बाहिर निस्कने एक प्राकृतिक सुरुङ (Hollow Channel) रहेको छ, जसलाई दैवी शक्तिको रूपमा लिइन्छ।
• प्राकृतिक आकृतिहरू: मन्दिर परिसरका ढुङ्गाहरूमा गाईको थुन, हात्तीको सुँढ, कछुवा, शंख र नागका आकृतिहरू प्राकृतिक रूपमै कुँदिएका देखिन्छन्।

मेला र परम्परा

• महाशिवरात्रि मेला: यहाँ हरेक वर्ष महाशिवरात्रिको अवसरमा भव्य मेला लाग्छ। भक्तजनहरू कर्णाली नदीमा स्नान गरी रातभर जाग्राम बस्ने र भजनकीर्तन गर्ने गर्दछन्।
• तातोपानी कुण्ड: मन्दिर नजिकै 'बुलबुले केदार' नामक तातोपानीको कुण्ड छ, जहाँ स्नान गर्नु धार्मिक रूपले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

यो मन्दिर केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई हुम्लाको मौलिक संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको संगम पनि हो।