पशुपतिनाथ मन्दिर (Pashupatinath Temple)

पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालको सबैभन्दा पवित्र र प्राचीन हिन्दू मन्दिरहरूमध्ये एक हो, जुन भगवान शिव (पशुपति) लाई समर्पित छ। यो काठमाडौँको बागमती नदीको किनारमा अवस्थित छ।

ऐतिहासिक र धार्मिक महत्व

सन् १९७९ मा युनेस्कोले यसलाई विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचीकृत गरेको थियो। यो विश्वभरका हिन्दूहरूको लागि प्रमुख तीर्थस्थल हो। मन्दिरको गर्भमा पाँच मुख भएको शिवलिङ्ग छ। मन्दिर परिसरमा ५०० भन्दा बढी साना मन्दिर, आश्रम र आर्यघाट (दाहसंस्कार स्थल) रहेका छन्। यहाँको मुख्य पुजारी (मूल भट्ट) दक्षिण भारत (कर्नाटक, आन्ध्र प्रदेश वा महाराष्ट्र) का ब्राह्मण हुने परम्परा छ, जसलाई सहयोग गर्न नेपाली 'राजभण्डारी'हरू हुन्छन्।

इतिहास र किंवदन्ती

पशुपतिनाथ मन्दिरको उत्पत्तिबारे विभिन्न पौराणिक कथाहरू छन्। एक मान्यता अनुसार, भगवान शिव मृगको रूप धारण गरेर श्लेष्मान्तक वनमा विहार गर्दा यहाँ प्रकट हुनुभएको थियो। पछि कामधेनु गाईले एउटा ढिस्कोमा दिनहुँ दूध चढाएको देखेर गोठालाहरूले सो स्थान खन्दा ज्योतिर्लिङ्ग फेला पारेको विश्वास गरिन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा, गोपाल वंशावलीका अनुसार यस मन्दिरको निर्माण लिच्छवि राजा सुपुष्प देवले गरेका थिए। कतिपय इतिहासकारहरूले यसको निर्माण प्रचण्ड देवले गरेको पनि उल्लेख गरेका छन्। मन्दिरको हालको प्यागोडा शैलीको संरचना भने सन् १६९२ (वि.सं. १७४९) मा कान्तिपुरका राजा शिवसिंह मल्ल वा भक्तपुरका राजा भूपतिन्द्र मल्लको पालामा पुनर्निर्माण गरिएको मानिन्छ।

वास्तुकला

यो मन्दिर नेपाली प्यागोडा शैलीको उत्कृष्ट नमुना हो। यसको मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

• छाना: मन्दिरको दुईतले छाना तामाबाट बनेको छ र त्यसमा सुनको जलप लगाइएको छ।
• ढोका: मन्दिरका चारै दिशामा चाँदीका भव्य ढोकाहरू छन्, जसमा कलात्मक बुट्टाहरू कुँदिएका छन्।
• गजुुर र टुँडाल: मन्दिरको टुप्पोमा सुनको गजुर रहेको छ भने टुँडालहरूमा विभिन्न देवीदेवताका मूर्तिहरू र तान्त्रिक बुट्टाहरू अत्यन्तै कुशलतापूर्वक कुँदिएका छन्।
• नन्दी: मन्दिरको अगाडि भगवान शिवको वाहन 'नन्दी' (साँढे) को ठूलो सुनौलो मूर्ति रहेको छ।

दैनिक रीतिरिवाज

पशुपतिनाथमा गरिने पूजा र परम्पराहरू अत्यन्तै व्यवस्थित छन्। दैनिक बिहान शिवलिंगलाई पञ्चामृतले स्नान गराइन्छ र विशेष पूजा गरिन्छ। साँझ बागमती किनारमा हुने 'पशुपति आरती' विश्वभर प्रसिद्ध छ, जसमा ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको सहभागिता हुन्छ।

मुख्य चाडपर्वहरू

• महाशिवरात्रि: यो पशुपतिनाथको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो, जहाँ लाखौं साधुसन्त र भक्तजनहरू आउँछन्।
• तीज: हिन्दू महिलाहरू यस दिन शिवको पूजा गर्न ठूलो संख्यामा यहाँ भेला हुन्छन्।
• बाला चतुर्दशी: दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा शतबीज छर्न यस दिन हजारौं मानिसहरू पशुपति क्षेत्रमा आउँछन्।