ऋषिकेश मन्दिर (Rishikesh Mandir)

पाल्पा, गुल्मी र स्याङ्जाको संगम स्थल रिडी (रुरु क्षेत्र) मा अवस्थित ऋषिकेश मन्दिर नेपालको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसलाई नेपालको "चार धाम" मध्ये एक मानिन्छ र यसको ऐतिहासिक महत्वका कारण युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीको सम्भावित सूचीमा समेत राखिएको छ।

इतिहास र पौराणिक पृष्ठभूमि

• रुरु कन्याको कथा: पौराणिक मान्यता अनुसार, प्रम्लोचना अप्सरा र भृगु ऋषिकी छोरी रुरु कन्याले यस क्षेत्रमा भगवान विष्णुको कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई विष्णुले "ऋषिकेश" को रूपमा दर्शन दिनुभएको थियो। रुरु कन्याको इच्छा अनुसार भगवान विष्णु यहाँ सदाका लागि शालिग्रामको रूपमा रहनुभएको विश्वास गरिन्छ।
• राजा मणि मुकुन्द सेन: ऐतिहासिक रूपमा, पाल्पाली राजा मणि मुकुन्द सेनले कालीगण्डकी नदीमा स्नान गर्दा भगवान ऋषिकेशको मूर्ति फेला पारेका थिए र उनले नै वि.सं. १५७५ तिर यो मन्दिर निर्माण गराएका थिए। अहिलेको संरचना भने वि.सं. १८१९ मा रणदत्त पाण्डेले निर्माण गराएका हुन्।

वास्तुकला र विशेषता

• गुम्बज शैली: ऋषिकेश मन्दिर मुख्यतया गुम्बज शैली (Gumbaj Style) मा निर्माण गरिएको छ, जसमा मध्यकालीन र सेनकालीन वास्तुकलाको सुन्दर समिश्रण देख्न सकिन्छ।
• मुख्य मूर्ति: मन्दिरभित्र भगवान विष्णुको ३ फिट ९ इन्च अग्लो चतुर्बाहु (चार हात भएको) कालो ढुङ्गाको मूर्ति छ। यस मूर्तिलाई "स्वयं प्रकट" भएको मानिन्छ।
• नेपालको बनारस: रुरु क्षेत्रलाई यसको धार्मिक महत्त्व र कालीगण्डकी नदीको किनारमा अवस्थित भएकाले "नेपालको बनारस" भनेर पनि चिनिन्छ। यहाँ पवित्र शालिग्रामहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्।

चाडपर्व र मेला

• माघे संक्रान्ति (रिडी मेला): यहाँ हरेक वर्ष माघे संक्रान्तिको अवसरमा ठूलो मेला लाग्दछ। कालीगण्डकीमा पवित्र स्नान गरी ऋषिकेशको दर्शन गर्दा मोक्ष प्राप्त हुने र पितृहरूको उद्धार हुने जनविश्वास छ।
• वैशाख संक्रान्ति र कात्तिक एकादशी: यी पर्वहरूमा पनि यहाँ भक्तजनहरूको ठूलो उपस्थिति रहन्छ।