हरितालिका तीज पूजा विधि
भाद्रपद शुक्ल तृतीयाका दिन देवाधिदेव महादेव र माता पार्वती (उमा-महेश्वर) को आराधना गरी अटल सौभाग्य, पारिवारिक सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य तथा सुयोग्य वर प्राप्तिका लागि हरितालिका तीजको कठोर व्रत तथा पूजा आराधना गरिन्छ।
शिव महापुराणका अनुसार हिमालयपुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पतिको रूपमा पाउन बाल्यकालदेखि नै कठोर तपस्या गर्नुभएको थियो। जब पिता हिमालयले नारदजीको सल्लाहमा पार्वतीको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने निश्चय गर्नुभयो, तब पार्वतीका सखीहरूले उहाँलाई कसैले नदेख्ने गरी घना जङ्गलको गुफामा लगेर लुकाएका थिए। सखीहरूद्वारा हरण (हरण वा लुकाइएको) गरिएका कारण यस व्रतको नाम 'हरितालिका' रहन गयो (हरिता = हरण गरिएकी, आलिका = सखीहरू)। त्यहीँ भाद्रपद शुक्ल तृतीयाका दिन माता पार्वतीले बालुवाको शिवलिङ्ग बनाई निराहार व्रत बसी रातभर जागरण गर्दै पूजा गर्नुभएको थियो। यसै निष्ठाबाट प्रसन्न भई महादेवले पार्वतीलाई अर्धाङ्गिनीको रूपमा स्वीकार गर्नुभयो।
१. दर खाने विधि तथा नियम (द्वितीयाको रात)
- समय सीमा: तृतीयाको कठोर व्रतका लागि शरीरलाई सात्त्विक ऊर्जा प्राप्त होस् भनेर अघिल्लो रात (द्वितीयाको राति) मध्यरात १२:०० बजेभन्दा अगाडि नै दर खाइसक्नुपर्छ। १२ बजेपछि खानु शास्त्रीय दृष्टिले उचित मानिँदैन।
- सात्त्विक आहार: दरमा खीर, दही, घ्यू, दूध, केरा, काँक्रो, स्याउ, आलु, सिमी आदिका शुद्ध परिकार ग्रहण गर्नुपर्छ।
- तामसिक वस्तु निषेध: व्रतको अघिल्लो दिनदेखि नै लसुन, प्याज, माछा, मासु, मदिरा जस्ता तामसिक भोजन पूर्णतः त्याग गर्नुपर्छ।
- ब्रह्मचर्य: व्रत सुरु हुनुभन्दा अघिल्लो दिनदेखि नै मन, वचन र कर्मले ब्रह्मचर्यको पालना गर्नुपर्छ।
२. विशेष अवस्थामा व्रतका शास्त्रीय नियमहरू
शास्त्रले परिस्थिति अनुसार सबै अवस्थाका लागि स्पष्ट मार्गदर्शन गरेको छ:
क. रजस्वला (महिनावारी) भएको अवस्थामा
शरीर प्राकृतिक चक्रका कारण अशुद्ध भए पनि आत्मा र मन कहिल्यै अशुद्ध हुँदैन। यस्तो अवस्थामा:
- व्रतको भावना र उपवास यथावत् राख्न सकिन्छ।
- पूजा स्थल र मूर्तिहरू प्रत्यक्ष रूपमा स्पर्श नगरी टाढै बसेर भगवान् शिव-पार्वतीको मानसिक ध्यान (मानसिक पूजा) गर्नुपर्छ।
- अरू शुद्ध व्यक्तिले पूजा गर्दा टाढै बसेर दर्शन गर्ने र कथा श्रवण गर्नाले व्रतको पूर्ण फल प्राप्त हुन्छ।
ख. जुठो वा सूतक परेको अवस्थामा
- घरपरिवारमा जुठो वा सूतक परेको समयमा पनि व्रतको सङ्कल्प मनमै राख्न सकिन्छ।
- मन्दिर जान र प्रत्यक्ष मूर्ति स्पर्श गरी कर्मकाण्ड गर्न मिल्दैन; केवल मानसिक रूपमा नामस्मरण र ध्यान गर्नुपर्छ।
ग. गर्भावस्था तथा अस्वस्थ अवस्थामा
"शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्" अर्थात् धर्म पालनका लागि शरीरको रक्षा हुनु पहिलो कर्तव्य हो।
- गर्भवती महिला वा गम्भीर बिरामीले पानी पनि नपिई (निराहार/निर्जला) व्रत बस्नु हुँदैन।
- गर्भको शिशु तथा आफ्नो स्वास्थ्यको रक्षा गर्दै दूध, फलफूल, जुस वा जल सेवन गरेर फलाहार व्रत बस्नुपर्छ। ईश्वरले भाव र भक्तिको तृष्णा हेर्नुहुन्छ, कष्ट होइन।
३. प्रातःकालीन नित्यकर्म र सङ्कल्प विधि
१. ब्रह्ममुहूर्त स्नान: बिहान सबेरै उठी नित्यकर्म सम्पन्न गरी पूर्व वा उत्तरतर्फ फर्किएर हातमा तिल र अमलाको लेप लगाई शुद्ध स्नान गर्नुहोस्।
२. शुद्ध वस्त्र: सौभाग्यको प्रतीक मानिने रातो, पहेँलो वा उज्यालो पवित्र वस्त्र धारण गर्नुहोस्।
३. सूर्य अर्घ्य: पूजा कोठामा दियो बाली, गायत्री मन्त्र जप गर्दै पूर्व वा उत्तर फर्केर उदाउँदो सूर्यदेवलाई तामाको पात्रबाट जल अर्घ्य दिनुहोस्।
४. मण्डप/वेदी निर्माण:
- पूजा स्थलमा पूर्व वा उत्तर फर्केर बस्नुहोस्।
- दाहिनेतर्फ दियो, कलश र गणेशजीको स्थापना गर्नुहोस्।
- सम्मुखमा शुद्ध तामा वा काँसको थालीमा बालुवाको शिवलिङ्ग बनाउनुहोस् (वा उमा-महेश्वरको मूर्ति/तस्बिर स्थापना गर्नुहोस्)।
५. सङ्कल्प:
हातमा जल, अक्षता, कुश, दूबो र तिल लिई आफ्नो कुल, गोत्र, नाम र स्थान उच्चारण गर्दै निम्न सङ्कल्प लिनुहोस्:
ॐ तत्सत् अद्य भाद्रपदमासे शुक्लपक्षे तृतीयायां तिथौ अमुक-गोत्रोत्पन्ना (आफ्नो गोत्र), अमुक-नाम्नी (आफ्नो नाम) अहं मम सकल सौभाग्य-वृद्धि-पूर्वक-पुत्र-पौत्रादि-सन्तति-अभिवृद्धये, पति-आयुष्य-आरोग्य-प्राप्तये, श्रीउमामहेश्वर-प्रीत्यर्थं हरितालिका-व्रतमहं करिष्ये।
(सङ्कल्पको जल वेदी वा कलशको नजिकै अर्पण गर्नुहोस्।)
४. उमा-महेश्वर षोडशोपचार पूजा विधि
तीजको मुख्य पूजा मध्याह्न वा अपराह्न (दिउँसो) को समयमा गर्नु उत्तम मानिन्छ, यद्यपि परिस्थिति अनुसार बिहान पनि गर्न सकिन्छ।
१. गणेश र कलश पूजा
- गणेश पूजा: हातमा दूबो, अक्षता र रातो फूल लिई
ॐ गं गणपतये नमःमन्त्रले विघ्नविनाशक श्रीगणेशको पूजा गर्नुहोस्। - कलश पूजा:
ॐ वरुणाय नमःमन्त्रले कलशमा जल, सुपारी, सिक्का, आँप वा पिपलका पात र नरिवल राखी चन्दन-अक्षताले पूजा गर्नुहोस्। - दीप पूजा:
ॐ दीप नारायणाय नमःभन्दै दियोको पूजा गर्नुहोस्।
२. उमा-महेश्वर आवाहन तथा ध्यान
हात जोडेर भगवान् शिव र माता पार्वतीको ध्यान गर्नुहोस्:
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं
रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्।
पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं
विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम्॥
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः, ध्यानात् ध्यानं समर्पयामि।
३. पञ्चामृत अभिषेक
बालुवाको शिवलिङ्ग (वा शालिग्राम/धातुको मूर्ति) मा क्रमशः स्नान गराउनुहोस्:
- शुद्ध जल:
ॐ नमः शिवाय - गाईको दूध: पुष्टि र आरोग्यताका लागि
- दही: पारिवारिक सुख र समृद्धिका लागि
- घ्यू: तेज र बल वृद्धिका लागि
- मह: वाणीमा मधुरता र सौभाग्यका लागि
- चिनी: शीतलता र शान्तिका लागि
- शुद्धोदक स्नान: अन्त्यमा गङ्गाजलसहितको सफा जलले स्नान गराई सफा वस्त्रले विस्तारै पुछ्नुहोस् (बालुवाको लिङ्ग भएमा जल छर्केर मात्र अभिषेक गरिन्छ)।
४. भगवान् शिवलाई अर्पण
- चन्दन र अक्षता: सुगन्धित सेतो चन्दन र अखण्ड (नटुटेको) सेतो अक्षता चढाउनुहोस्।
- बेलपत्र: त्रिशूलाकार, अखण्ड तीन पात भएको चिल्लो भाग शिवलिङ्गतर्फ पारेर
ॐ नमः शिवायभन्दै अर्पण गर्नुहोस्। - धतुरो र भाङ: भगवान् शिवलाई प्रिय लाग्ने धतुरो, भाङ, र सेता फूलहरू चढाउनुहोस्।
- यज्ञोपवीत (जनै): भगवान् शिवलाई जनै अर्पण गर्नुहोस्।
५. माता पार्वतीलाई सौभाग्य सामग्री अर्पण
माता पार्वतीको ध्यान गर्दै सौभाग्यका सबै सामग्री श्रद्धापूर्वक चढाउनुहोस्:
- सिन्दूर, टीका, पोते, धागो, काँचका राता चुरा, मेहन्दी, ऐना, काङ्कियो, गाजल, र सौभाग्य वस्त्र (रातो चुनरी)।
- रातो फूल, अबिर, केशरी अर्पण गर्नुहोस्।
६. धूप, दीप, नैवेद्य र ताम्बूल
- सुगन्धित धूप बाल्नुहोस्।
- शुद्ध घ्यूको दियो बालेर देखाउनुहोस्।
- विभिन्न प्रकारका मौसमी फलफूल (केरा, स्याउ, नासपाती, अनार), मिठाई र शुद्ध नैवेद्य अर्पण गर्नुहोस्।
- भोजनपछि शुद्धिका लागि आचमन जल र मुखशुद्धिका लागि पान-सुपारी (ताम्बूल) अर्पण गर्नुहोस्।
७. आरती तथा क्षमा-प्रार्थना
कपुर वा पञ्चमुखी दियो बालेर उमा-महेश्वरको आरती गर्नुहोस्। पूजाको अन्त्यमा अन्जानमा भएका त्रुटिहरूका लागि दुवै हात जोडी क्षमा माग्नुहोस्:
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्।
पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥
५. रात्रि जागरण तथा चार प्रहर पूजा
शास्त्रमा हरितालिका तीजको रातलाई चार प्रहरमा विभाजन गरी प्रत्येक प्रहरमा भगवान् शिवको विशेष पूजा गर्ने नियम बताइएको छ:
- प्रथम प्रहर (साँझ ६ देखि ९): जल, दूध र बेलपत्रद्वारा शिवजीको पूजा र ध्यान।
- दोस्रो प्रहर (राति ९ देखि १२): दही र बेलपत्रद्वारा पूजा, शिव पञ्चाक्षर मन्त्र जप।
- तेस्रो प्रहर (मध्यरात १२ देखि ३): घ्यू र सुगन्धित द्रव्यद्वारा पूजा, भजन-कीर्तन।
- चौथो प्रहर (बिहान ३ देखि ६): मह, शर्करा र शुद्ध जलले अभिषेक, आरती।
रातभर काम, क्रोध, लोभ र ईर्ष्या जस्ता विकारहरूबाट टाढा रही शिव-पार्वतीको पवित्र भजन-कीर्तन, शिव ताण्डव स्तोत्र, शिव महिम्न स्तोत्र वा नामस्मरण गर्दै जाग्राम बस्नुपर्छ।
६. पारण तथा विसर्जन विधि (चतुर्थीको बिहान)
तृतीयाको कठोर व्रतपछि भोलिपल्ट (चतुर्थीको बिहान) विधिपूर्वक पूजा समापन र पारण गर्नुपर्छ:
१. महर्षि अगस्ति र लोपामुद्रालाई अर्घ्यदान
तीज व्रतको पूर्ण फल प्राप्त गर्न तथा व्रतमा अन्जानवश भएका कुनै पनि गल्तीको दोष निवारणका लागि महर्षि अगस्ति र उहाँकी धर्मपत्नी लोपामुद्रालाई अर्घ्य दिनु अनिवार्य मानिन्छ।
गाग्री वा तामाको पात्रमा फलफूल, सुपारी, जल, चन्दन र अक्षता राखेर निम्न मन्त्रद्वारा अर्घ्य दिनुहोस्:
महर्षि अगस्ति अर्घ्य मन्त्र:
कासपुष्पप्रतीकाशं वह्निमारुतसम्भवम्।
मित्रवरुणयोः पुत्रं प्रणमामि घटोद्भवम्॥
ॐ अगस्त्याय नमः, इदमर्घ्यं समर्पयामि।
माता लोपामुद्रा अर्घ्य मन्त्र:
विदर्भराजतनयां मुनिभार्यां पतिव्रताम्।
लोपामुद्रां नमस्यामि सौभाग्यं देहि मे सदा॥
ॐ लोपामुद्रायै नमः, इदमर्घ्यं समर्पयामि।
२. पूर्णपात्र दान र दक्षिणा
- एउटा शुद्ध तामा वा पित्तलको थाली/भाँडोमा चामल भरी (पूर्णपात्र), त्यसमाथि जनै, सुपारी, मौसमी फल र केही दक्षिणा राखेर सङ्कल्पपूर्वक गुरु वा ब्राह्मणलाई दान दिनुहोस्।
- घरका छोरी, चेलीबेटी तथा बहिनीहरूलाई बोलाएर टीका लगाई दक्षिणा, वस्त्र र सौभाग्य सामग्रीसहित आशीर्वाद दिनुहोस्।
३. विसर्जन र पारण (व्रत समापन)
- बालुवाको शिवलिङ्ग भए पवित्र जलाशय, नदी वा स्वच्छ स्थानमा विसर्जन गर्नुहोस्।
- भगवान्लाई चढाइएको तुलसीको जल र शुद्ध फलफूलको प्रसाद ग्रहण गरी व्रतको पारण (समापन) गर्नुहोस्।
- त्यसपछि परिवारका सबै सदस्यहरूसँग बसेर शुद्ध, सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्नुहोस्।
विशेष सुझाव: हरितालिका तीजको व्रत सम्पन्न भएपछि चतुर्थीको दिन गणेश चतुर्थी र पञ्चमीका दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरिने ऋषि पञ्चमी व्रत आउने भएकाले यस समयको पूर्ण आध्यात्मिक लाभ लिन सकिन्छ।
भगवान शिवका लागि पवित्र संग्रह
पवित्र धार्मिक विधि र मन्त्रहरूले तपाईंको आध्यात्मिक यात्रालाई सफल बनाओस्